Ինչու են հետազոտողները Կախոն լեռնանցքն անվանում «երկրաշարժային դարպաս»

Հազար տարվա մոդելը քննում է, թե ինչու են որոշ խզումներ կանգ առնում Հարավային Կալիֆոռնիայի այս հանգույցում, իսկ մյուսները՝ շարունակվում երկու խզվածքային համակարգերով։

Հազար տարվա մոդելը քննում է, թե ինչու են որոշ խզումներ կանգ առնում Հարավային Կալիֆոռնիայի այս հանգույցում, իսկ մյուսները՝ շարունակվում երկու խզվածքային համակարգերով։
Հարավային Կալիֆոռնիայի երկրաշարժերի պատմության մոդելը հիմք է տալիս ենթադրելու, որ հարևան խզվածքների լարվածությունն ազդում է այն բանի վրա, թե խզումը կանգ կառնի՞ Կախոն լեռնանցքում, թե՞ կշարունակվի՝ անցնելով Սան Անդրեասի և Սան Խասինտոյի խզվածքային համակարգերից մեկից մյուսը։ Երկու համակարգերն ընդգրկող խզումը կարող է ազդել ավելի մեծ տարածքի վրա, քան մեկ խզվածքով սահմանափակվածը։ Մոդելը չի կանխատեսում, թե երբ տեղի կունենա երկրաշարժը։
ScienceDaily-ն արդյունքների մասին հայտնել է 2026 թ․ հոկտեմբերի 2-ին։ Բեռնի համալսարանի հետազոտող Լիլիան Բուրկհարդի ղեկավարած խումբը մոդելավորել է շուրջ 1 000 տարվա սեյսմիկ ակտիվությունը՝ հանգույցի շրջակայքում ներկայիս լարվածությունը գնահատելու համար։ Ուսումնասիրությունը հրապարակվել է Journal of Geophysical Research: Solid Earth-ում։
Խզվածքները երկրակեղևի ճեղքեր են, որոնց երկայնքով ապարների հատվածները շարժվում են միմյանց նկատմամբ։ Երբ այդ հատվածների շարժումը կասեցվում է, լարվածությունը կարող է կուտակվել, մինչև դրանք սահեն՝ առաջացնելով երկրաշարժ։ Լոս Անջելեսից հյուսիս-արևելք՝ Կախոն լեռնանցքում, Սան Անդրեասի և Սան Խասինտոյի համակարգերը մոտենում են իրար։ Հետազոտողներն այս հանգույցն անվանում են «երկրաշարժային դարպաս», քանի որ այն կարող է կանգնեցնել տարածվող խզումը կամ թույլ տալ, որ այն մի համակարգից անցնի մյուսը՝ կախված շրջակա լարվածությունից։
Անցյալի երկրաշարժերը ցույց են տալիս այս տարբերությունը։ 1857 թվականի՝ 7,9 մագնիտուդով Ֆորտ Թեհոնի երկրաշարժի ժամանակ խզումը կանգ է առել Կախոն լեռնանցքում՝ չշարունակվելով Սան Խասինտոյի խզվածքով։ Իսկ 1812 թվականի Ռայթվուդի երկրաշարժի խզումն անցել է հանգույցը՝ նույն երկրաշարժի ընթացքում ընդգրկելով երկու համակարգերն էլ։ Այսպիսով, հանգույցը մշտական պատնեշ չէ։
Խումբը ստեղծել է ֆիզիկայի օրենքների վրա հիմնված երկրաշարժային ցիկլի մոդել, որը հետևում է խզվածքների վարքին տարածության երեք չափումներում և ժամանակի՝ չորրորդ չափման ընթացքում։ Հետազոտողները մոդելը համադրել են հազար տարվա երկրաշարժերի պատմության հետ, որը վերակառուցվել է ռադիոածխածնային թվագրման, ծառերի տարեկան օղակների արտասովոր պատկերների և գետնի մակերեսը ճեղքած խզումների մասին պատմական վկայությունների հիման վրա։
Բուրկհարդի խոսքով՝ մոդելավորումը հետևում է, թե յուրաքանչյուր երկրաշարժ ինչպես է փոխում հարևան խզվածքային հատվածների լարվածությունը, ինչպես է այն կուտակվում երկրաշարժերի միջև ընկած ժամանակահատվածներում, և ինչպես է խոշոր խզումներից հետո երկրակեղևի ավելի խոր շերտերում լարվածությունը դանդաղ թուլանում։ Սա հետազոտողներին թույլ է տալիս ներկայիս լարվածությունը գնահատել որպես բազմաթիվ նախորդ երկրաշարժերի և հանդարտ ժամանակահատվածների կուտակային արդյունք՝ յուրաքանչյուր խզվածքային հատվածն առանձին դիտարկելու փոխարեն։
Հետազոտողների համաձայն՝ երկու խզվածքային համակարգերում միաժամանակ բարձր լարվածությունը կարող է ավելի նպաստավոր պայմաններ ստեղծել, որպեսզի խզումն անցնի Կախոն լեռնանցքը։ Եթե դրանց լարվածության մակարդակներն առավելագույնին հասնեն տարբեր ժամանակներում, խզման՝ այնտեղ կանգ առնելու հավանականությունը կարող է ավելի մեծ լինել։ Երկու հարևան հատվածների համար նրանց գնահատումները ներկայացված են ստորև։ Դրանք մոդելային գնահատումներ են, ոչ թե ուղղակի չափումներ։ MPa-ն նշանակում է մեգապասկալ՝ մեխանիկական լարվածության չափման միավոր։
| Խզվածքի հատվածը | Մոդելով գնահատված լարվածությունը |
|---|---|
| Սան Խասինտո–Բերնարդինո | 3,6 MPa |
| Սան Անդրեասի խզվածքի Հարավային Մոխավե հատված | 2,8 MPa |
Հետազոտողները հայտնում են, որ համակարգի որոշ մասերում լարվածությունը հասել է մոդելավորման հազարամյա պատմության ամենաբարձր արժեքներին կամ գերազանցել դրանք։ 3,6 MPa գնահատականը գերազանցում է այդ մոդելավորման ընթացքում որևէ այլ տեղ արձանագրված բոլոր արժեքները։ Նրանց խոսքով՝ երկու հատվածների անսովոր բարձր և համեմատաբար մոտ լարվածության մակարդակները նման են այն պայմաններին, որոնք մոդելում նախորդել են երկու համակարգերով անցած նախկին խզումներին։
Վերլուծություն
Երկու համակարգերով անցնող խզումը կարող է ազդել ավելի լայն տարածքի վրա՝ ներառյալ Լոս Անջելեսի ագլոմերացիան, Սան Բերնարդինոն, Ռիվերսայդը և Կոաչելլայի հովիտը։ Կախոն լեռնանցքով անցնում են նաև մայրուղիներ, երկաթգծեր և էներգետիկ ենթակառուցվածքներ, ուստի պարզելը, թե արդյոք խզումը կարող է անցնել հանգույցը, կարևոր է ոչ միայն հենց խզվածքների հետ կապված պլանավորման համար։
Մոդելով գնահատված բարձր լարվածությունը չի հաստատում, որ երկրաշարժը մոտալուտ է։ Բուրկհարդի խոսքով՝ մոդելի նպատակը ֆիզիկապես հնարավոր երկրաշարժային սցենարներ բացահայտելն է՝ վտանգը գնահատելու, ենթակառուցվածքները պլանավորելու և արտակարգ իրավիճակներին պատրաստվելու համար, ոչ թե հաջորդ խզման ամսաթիվը նշելը։
Ներառված է «Շաբաթը գիտության մեջ» ամփոփագրում՝ 2026 թ․ սեպտեմբերի 28 – հոկտեմբերի 4

Նռնաքարի մանր ներփակումները պահպանել են վաղ տաք փուլի հետքերը, որոնք միայն ապարի ամենախոր թաղման պայմաններով հնարավոր չէր լինի բացահայտել։
5 րոպե

Կարճ էլեկտրական իմպուլսները նվազեցրել են շարժվող մագնիսական հոսքի ու տաքացման խանգարող ազդեցությունը՝ բացահայտելով երկու գերհաղորդիչ նյութերի տարբեր արձագանքները։

35 կամավորներն արտաշնչելիս միջինում 41 միլիվայրկյանով ավելի արագ էին արձագանքում, քան ներշնչելիս։ Մտաբերելու և դեմքերը ճանաչելու ավելի վաղ թեստերում հակառակ պատկերն էր արձանագրվել։
2 րոպե
3 րոպե