Ճամպրուկի չափսի արբանյակը Լուսնի հետևից կփնտրի ազդանշաններ՝ առաջին աստղերից առաջ եղած ժամանակներից


Քեմբրիջի գլխավորությամբ թիմը նախատեսում է Լուսինն օգտագործել՝ Երկրից եկող ռադիոաղմուկն արգելափակելու համար։ Դա հնարավորություն կտա CosmoCube կոչվող փոքր տիեզերանավին փնտրել ջրածնի թույլ ազդանշան՝ տիեզերքի չդիտարկված «մութ դարերից»։ Առաքելությունը դեռ մշակման փուլում է։
Մեծ Բրիտանիայում մշակվող արբանյակը՝ ձեռքի փոքր ճամպրուկի չափով, կարող է գիտնականներին հնարավորություն տալ ուսումնասիրելու տիեզերական պատմության մի հատված, որը դեռ ոչ ոք ուղղակիորեն չի դիտարկել․ դա մոտավորապես 150 միլիոն տարվա խավար ժամանակաշրջանն է՝ մինչև տիեզերքի առաջին աստղերի փայլարձակումը։ Տիեզերանավը կոչվում է CosmoCube։ Քեմբրիջի համալսարանի գլխավորած միջազգային թիմը նախատեսում է այն ուղարկել Լուսնի ուղեծիր, որտեղ հենց Լուսինը կարգելափակի Երկրից եկող ռադիոաղմուկը։ Առաքելությունը նկարագրված է Nature Astronomy ամսագրի հոդվածում՝ ըստ ScienceDaily-ի հաղորդագրության։
CosmoCube-ը դեռ ծրագրի փուլում է։ Մեծ Բրիտանիայի տիեզերական գործակալությունը ֆինանսավորել է նախագիծը, և հետազոտողները հույս ունեն այն արձակել առաջիկա հինգ տարիների ընթացքում։ Նախատեսվող երկամյա առաքելության ընթացքում նրանք հույս ունեն հավաքել շուրջ 1000 ժամ դիտարկում։
Նպատակային ազդանշանը մի թույլ ռադիոազդանշան է, որը գիտնականներն անվանում են «21 սանտիմետրանոց գիծ»։ Այն գալիս է ջրածնի ատոմներից, որոնք գոյություն են ունեցել Մեծ պայթյունից հետո, բայց մինչև «Տիեզերական լուսաբացը»՝ այն պահը, երբ առաջին աստղերի ներսում միացավ միջուկային միաձուլումը։ Ազդանշանն սկսվել է ավելի քան 13,5 միլիարդ տարի առաջ։ Դրա չափումը կարող է օգնել բացատրել, թե ինչպես է տիեզերքը մութ ու համեմատաբար դատարկ վիճակից վերածվել աստղերով ու գալակտիկաներով լի աշխարհի։
Հետազոտողները նաև հույս ունեն, որ ազդանշանը ցույց կտա, թե ինչպես է մութ նյութը ձևավորել ամենավաղ տիեզերական կառուցվածքները։ Մութ նյութն անտեսանելի է, սակայն գիտնականները եզրակացնում են դրա գոյության մասին ըստ նրա ձգողության, որն անհրաժեշտ է բացատրելու համար, թե ինչպես են գալակտիկաները պահպանում իրենց ամբողջականությունը։ «Մեծ պայթյունից հետո, բայց առաջին աստղերից առաջ ջրածնից եկող այս ճառագայթումը, հուսով ենք, թույլ կտա մեզ հասկանալ մութ նյութի դերը վաղ տիեզերքում՝ ինչպես է այն աշխատել՝ ջրածինը հավաքելով առաջին աստղերի ու գալակտիկաների մեջ»,- ասել է հիմնական հեղինակ, Քեմբրիջի Քավենդիշի լաբորատորիայի պրոֆեսոր Էլոյ դե Լերա Ասեդոն։
Վերլուծություն
Այս վաղ ժամանակաշրջանին հասնելու համար CosmoCube-ը կդիտարկի 10–50 ՄՀց միջակայքի ռադիոհաճախականությունները։ Երկրի վրայի աստղադիտակները մեծ մասամբ չեն կարող օգտագործել այս հաճախականությունները։ Երկրի իոնոսֆերան՝ մթնոլորտի վերին շերտում գտնվող էլեկտրալիցքավորված գազի շերտը, խանգարում է դրանց հասնել գետնի վրայի աստղադիտարաններին։ Դրան գումարվում են FM հեռարձակումները, արբանյակներն ու հեռահաղորդակցությունը, որոնք ստեղծում են միջամտություն, ընդունակ ծածկելու տիեզերքից եկող այս թույլ ազդանշանը։
Ուղեծրում Լուսինը լուծում է առաջարկում։ Ամեն անգամ, երբ CosmoCube-ն անցնում է դրա հետևից, Լուսինը կփակի Երկրից եկող ռադիոաղմուկը մոտ 40 րոպեով՝ ամեն երկժամյա ուղեծրի ընթացքում։ «Լուսնի հեռավոր կողմն իրականում միակ տարբերակն է․ այն միանգամից լուծում է մի քանի խնդիր՝ բացելով պարզ պատուհան դեպի շատ վաղ տիեզերք»,- ասել է դե Լերա Ասեդոն։
Լուսնի ուղեծիր հասնելուց հետո CosmoCube-ը կբացի երկար, թեթևակշիռ ռադիոանտեն։ Նպատակային ազդանշանն այնքան թույլ է, որ տիեզերանավի սեփական էլեկտրոնիկայից եկող աղմուկը կարող է շփոթվել դրա հետ։ Դա կանխելու համար արբանյակը կկրի Dicke-ի փոխանջատմամբ (Dicke switched) կալիբրատոր։ Այս սարքը հերթականորեն անցնում է երկինքը դիտարկելուց մի քանի ներքին համեմատման (էտալոնային) աղբյուրների չափմանը, ինչը հնարավորություն է տալիս հայտնաբերել ու հեռացնել էլեկտրոնիկայի փոքր փոփոխությունները։
Հետագա աշխատանքը կկատարվի Երկրի վրա։ Թիմը նախատեսում է կիրառել առաջադեմ Բեյեսյան վիճակագրական մեթոդներ՝ ջրածնի ազդանշանը տարանջատելու առաջին պլանի (մեզանից ավելի մոտ գտնվող աղբյուրների) ռադիոճառագայթումից, հատկապես մեր սեփական գալակտիկայից եկող ճառագայթումից։ Առաքելության ընթացքում կատարված սիմուլյացիաներն ու չափումները նաև թիմին կօգնեն հասկանալ, թե ինչպես է անտենան արձագանքում երկնքի տարբեր հատվածներին, որպեսզի մնացած աղավաղումները հնարավոր լինի ուղղել։
Սարքի վրա աշխատանքն ընթացքի մեջ է։ Ստեղծվել են գործող լաբորատոր նախատիպեր, կատարվում են միջավայրային փորձարկումներ, և հետազոտողները համագործակցում են արդյունաբերական գործընկերների հետ։ Surrey Space Technology Limited-ը՝ Մեծ Բրիտանիայի փոքր արբանյակներ արտադրող ընկերությունը, մշակում է տիեզերանավի հարթակը՝ SSTL-21 անունով։ Այլ գործընկերների թվում են Պորտսմութի համալսարանը, STFC RAL Space-ը և ԵՄ երկրների, այդ թվում՝ Մալթայի հետազոտողները։ Բացի Մեծ Բրիտանիայի տիեզերական գործակալությունից, աշխատանքին աջակցել են Kavli հիմնադրամը և Գիտության և տեխնոլոգիաների ենթակառուցվածքների խորհուրդը (STFC)՝ Մեծ Բրիտանիայի հետազոտության և նորարարության (UKRI) կազմում։
STFC RAL Space-ի համահեղինակ դոկտոր Ուիլ Գրեյնջերն ասել է, որ արբանյակի և դրա օգտակար բեռի մոդելները փորձարկվել են՝ ապահովելու համար, որ սարքը կարող է աշխատել Լուսնի ուղեծրում սպասվող ջերմաստիճանների պայմաններում։ «Ապագայում հույս ունենք ավելի զարգացնել ամբողջական օգտակար բեռը՝ լիարժեք առաքելությանը նախապատրաստվելու համար»,- ասել է նա։
Թիմը վերջերս մասնակցել է Եվրոպական տիեզերական գործակալության (ESA) mini Fast missions գաղափարների մրցույթին՝ առաջարկելով առաքելություն, որի արժեքը կլինի €50 միլիոնից պակաս։ ScienceDaily-ի հրապարակման մեջ չի նշվում, թե արդյոք ESA-ն ընտրել է այն։ Դե Լերա Ասեդոն պնդում է, որ հենց արբանյակի փոքր չափն է առաքելությունն առանձնացնում․ այն կուսումնասիրի մութ դարերի ամենավաղ հատվածը՝ օգտագործելով «կոմպակտ, համեմատաբար ցածր արժեքի հարթակ»։
Հնարավոր է՝ CosmoCube-ը միակը չլինի։ ԱՄՆ-ը, Հնդկաստանը և այլ երկրներ նույնպես նախատեսում են առաքելություններ՝ օգտագործելու Լուսնի հեռավոր կողմի ռադիոլռությունը։ Հիմնական բաց հարցն այն է, թե արդյոք փոքր արբանյակն իրապես կարող է աղմուկից առանձնացնել այդքան թույլ ազդանշանը։ Եթե դա հաջողվի, դա կցույց տա, որ ամենավաղ տիեզերքի ուսումնասիրությունը պարտադիր չէ, որ պահանջի հսկայածավալ տիեզերանավ։
Գիտնականները մարսյան տարիները հաշվարկում են 1955 թվականից։ Նոր տարին սկսվում է մոլորակի հյուսիսային կիսագնդի գարնանային գիշերահավասարի պահին, և յուրաքանչյուր տարի տևում է գրեթե երկու երկրային տարի։ Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը (ESA) բացատրում է, թե ինչով են Մարսի օրերը, եղանակները և եղանակային պայմանները տարբերվում երկրայիններից։
2 րոպե

ՆԱՍԱ-ի Երկրի դիտարանի տվյալներով՝ սեպտեմբերի 28-ի դրությամբ հյուսիս-արևելյան և կենտրոնական Խաղաղ օվկիանոսում գրանցվել է 20 անվանված փոթորիկ՝ զգալիորեն գերազանցելով երկարաժամկետ միջինը։ «Պոլո» հարիկեյնը երկու անգամ հասել է Մեքսիկայի ցամաք, իսկ «Նոլո» հարիկեյնի անձրևները ջրհեղեղներ ու սողանքներ են առաջացրել Հավայան կղզիներում։
4 րոպե

Ալբերտայի համալսարանի երկու ֆիզիկոս առաջ են քաշում այն վարկածը, որ Երկրի պինդ ներքին միջուկի և քարքարային մանթիայի միջև գործող ձգողական ուժը, որին հակազդում է միջուկի եզրին առաջացող դիմադրությունը, մի փոքր արագացնում և դանդաղեցնում է մեր մոլորակի պտույտը։
3 րոպե