Գենետիկական վերլուծությունը մատնանշում է ընդհանուր ցանցեր՝ հոգնածության հետ կապված հինգ հիվանդությունների դեպքում


Հետազոտողները կենսաբանական կապեր են փնտրել՝ օգտագործելով առկա գենետիկական տվյալներն ու ԴՆԹ-ի հատվածների կանխատեսված շփումները։ Հայտնաբերված ընդհանրությունները չեն հաստատում, որ հոգնածությունն ընդհանուր պատճառ ունի։
Հետազոտողները հայտնել են, որ հինգ հիվանդությունների հետ կապված, մեծ մասամբ տարբեր գեները կապվում են ընդհանուր կենսաբանական ցանցերի հետ, որոնք մասնակցում են իմունային համակարգի աշխատանքին, էներգիայի արտադրությանը և սթրեսային արձագանքներին։ Համակարգչային վերլուծության այս արդյունքը կարող է օգնել ուսումնասիրել, թե ինչու է ծանր հոգնածություն առաջանում քրոնիկ հոգնածության համախտանիշի (ME/CFS), երկարատև քովիդի, հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (PTSD), ռևմատոիդ արթրիտի և ցրված սկլերոզի դեպքում։ Այն չի հաստատում, որ այս հիվանդությունների դեպքում հոգնածությունն ընդհանուր պատճառ ունի։
ScienceDaily-ն արդյունքների մասին հայտնել է 2026 թ․ հոկտեմբերի 2-ին։ Journal of Translational Medicine-ում հրապարակված ուսումնասիրությունը ղեկավարել է Արևելյան Անգլիայի համալսարանը՝ Oxford BioDynamics-ի և այլ հաստատությունների հետ համագործակցությամբ։ Վերլուծության համար օգտագործված EpiSwitch Orion հարթակը պատկանում է Oxford BioDynamics-ին, որը նաև մասնակցել է հետազոտությանը։
Թիմը հիվանդներից նոր նմուշներ չի հավաքել։ Այն համադրել է երկարատև քովիդի, հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման, ռևմատոիդ արթրիտի և ցրված սկլերոզի վերաբերյալ նախկինում հրապարակված տվյալները ME/CFS ունեցող մարդկանց ԴՆԹ-ի եռաչափ կազմակերպման մասին ավելի վաղ ստացված տվյալների հետ։ Առաջին խմբի տվյալները վերցվել են ամբողջ գենոմի ասոցիացիաների ուսումնասիրություններից, որոնք փնտրում են հիվանդության հետ կապված գենետիկական տարբերություններ։
Բջիջների ներսում ԴՆԹ-ն ծալվում է, ինչի շնորհիվ դրա հաջորդականության մեջ իրարից հեռու գտնվող հատվածները կարող են շփվել և ազդել գեների ակտիվության վրա։ Oxford BioDynamics-ի տվյալների գծով գլխավոր պատասխանատու Եվան Հանթերի խոսքով՝ Orion-ը կանխատեսում է, թե որտեղ են հավանական այդ շփումները։ Հետազոտողներն այդ կանխատեսումներն օգտագործել են գենետիկական կապերը կենսաբանական գործընթացները կարգավորող ցանցերի հետ կապելու համար։

Հետազոտության ղեկավար Դմիտրի Պշեժեցկին ասել է, որ հինգ հիվանդությունների հետ կապված առանձին գեների միջև ուղղակի ընդհանրությունները քիչ էին։ Փոխարենը կապերն ի հայտ են եկել ցանցերի մակարդակում։ Ըստ հաղորդված արդյունքների՝ ընդհանուր էին իմունային և բորբոքային ազդանշանները, միտոքոնդրիաներում՝ բջիջների ներսում էներգիա արտադրող կառույցներում, էներգիայի արտադրությունը, նյութափոխանակության կարգավորումը, սթրեսային արձագանքները և նյարդային համակարգի ու հորմոնների միջև ազդանշանների փոխանցումը։
Վերլուծություն
Այս հիվանդությունները կարող են տարբեր կերպ սկսվել։ Պշեժեցկին բացատրել է, որ ME/CFS-ը հաճախ առաջանում է վարակից հետո, երկարատև քովիդը՝ SARS-CoV-2 վարակից հետո, իսկ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը՝ տրավմատիկ իրադարձություններից հետո։ Ռևմատոիդ արթրիտի դեպքում իմունային համակարգը հարձակվում է հոդերի վրա, իսկ ցրված սկլերոզն ախտահարում է նյարդային համակարգը։ Նրա ենթադրությամբ՝ այս տարբեր հրահրող գործոնները կարող են խաթարել որոշ ընդհանուր համակարգերի աշխատանքը, ինչը կօգնի բացատրել նմանատիպ ախտանշանները՝ հոգնածությունը, կենտրոնանալու դժվարությունը և քնի խանգարումները։
Ցանցերի կանխատեսված ընդհանրությունները հետազոտողներին ուսումնասիրելու վարկած են տալիս, բայց չեն ցույց տալիս, որ հենց այդ ընդհանուր ցանցերն են հիվանդների հյուծվածության պատճառը։ Դեռ պարզ չէ՝ արդյոք այդ կանխատեսված կապերը բացատրում են հիվանդների հոգնածությունը։
Վերլուծությունը նաև առանձնացրել է հետագա ուսումնասիրության ենթակա գեներ։ ME/CFS-ին վերաբերող աշխատանքում թիմն ընդգծել է LAG3-ը, որը կապվել է T-բջիջների հյուծման հետ։ Սա նշանակում է, որ երկարատև ակտիվացումից հետո իմունային բջիջների արդյունավետությունը նվազում է։ Հետազոտողների խոսքով՝ այդ գեների դերը պարզելու համար անհրաժեշտ է հետագա աշխատանք։ Իմունային բջիջներին վերաբերող այս արդյունքը չի ապացուցում, որ գտնվել է հիվանդների հոգնածության բացատրությունը։
Պշեժեցկիի խոսքով՝ ME/CFS-ը և երկարատև քովիդը հիմնականում ախտորոշվում են ախտանշաններով, և համընդհանուր ընդունված լաբորատոր թեստ չկա։ ScienceDaily-ն նկարագրել է ավելի վաղ EpiSwitch-ի միջոցով մշակված՝ ME/CFS-ի ախտորոշման արյան թեստը՝ նշելով, որ դրա ախտորոշիչ ճշգրտությունը խոստումնալից է։ Սակայն կլինիկական կիրառությունից առաջ այդ թեստը դեռ պետք է լրացուցիչ վավերացում անցնի։
Թիմը հույս ունի, որ ընդհանուր կենսաբանական հատկանիշները հետագայում կարող են հիմք դառնալ մեկից ավելի հիվանդությունների համար կիրառելի ախտորոշիչ թեստերի և բուժումների մշակման համար։ Դրանք առաջարկվող կիրառություններ են, ոչ թե այս համակարգչային ուսումնասիրությամբ վավերացված կլինիկական արդյունքներ։
Համակարգը սկսել է գործել 1970 թվականին։ Դրան փոխարինող համակարգն արդեն գործում է, իսկ արբանյակների ևս մեկ սերունդ դեռ մշակման փուլում է։
2 րոպե

Շոտլանդական կղզու վանքի մասին հնագետների պատկերացումները փոխվում են հայտնաբերված շինությունների, գերեզմանոցների և քանդակազարդ քարերի շնորհիվ։ Մետաղամշակման գտածոները վկայում են նաև ավելի ուշ շրջանում ոսկերչական իրերի արտադրության մասին։
2 րոպե

Հատուկ նախագծված էլեկտրամագնիսական խոռոչի ներսում և դրսում NbSe2-ի համեմատությունները հուշում են գերհաղորդականությունը կառավարելու հնարավոր եղանակի մասին։ Վակուումային տատանումներով արդյունքը բացատրող մեխանիզմը դեռ հետազոտողների առաջարկած վարկածն է։
3 րոպե