Կանադայի Հոմաթկո դելտայում հետազոտողները 3 ստորջրյա սողանք են դիտարկել

Սողանքները տևել են 38-ից 100 րոպե և ծովի հատակով ներքև շարժվող հոսանքներ առաջացրել։ Հետազոտության համաղեկավար Սանեմ Աջըքալընն ասում է, որ թիմն առաջին անգամ ուղղակիորեն դիտարկել է բնական միջավայրում ամբողջովին ջրի տակ տեղի ունեցող սողանք։
Այս հոդվածում
Հետազոտողները Կանադայի Հոմաթկո դելտայում ուղղակիորեն դիտարկել են 3 ստորջրյա սողանք՝ հետևելով, թե ինչպես են ավազոտ լանջերն աստիճանաբար փլուզվում, իսկ նստվածքը լցվում դեպի ներքև շարժվող հոսանքների մեջ։ Դեպքերը տևել են 38-ից 100 րոպե՝ հնարավորություն տալով տեսնել ոչ միայն սողանքների թողած հետքերը, այլև դրանց ընթացքը։
Նյուքասլի համալսարանի երկրաբանության դասախոս Աջըքալընի խոսքով՝ նախկինում ոչ ոք ուղղակիորեն չէր դիտարկել բնական միջավայրում ամբողջովին ջրի տակ տեղի ունեցող սողանք։ Մինչ այդ պատկերացումները հիմնականում հիմնված էին համակարգչային մոդելների, լաբորատոր փորձերի և մարդու գործունեությամբ, օրինակ՝ հատակի խորացման աշխատանքներով, առաջացած սողանքների դիտարկումների վրա։
Հետազոտությունը նոյեմբերի 12-ին հրապարակվել է Science-ում։ Միջազգային հետազոտությունը գլխավորել է Մոնթերեյի ծոցի ակվարիումի հետազոտական ինստիտուտի գիտաշխատող, հոդվածի հեղինակների ցանկում առաջինը նշված Ռեբեկա Գ. Էնգլերտը, իսկ թիմը ղեկավարել են նրա ինստիտուտը և Դարհեմի համալսարանը։
Լանջի շարժման դիտարկումը
Հոմաթկո դելտան գտնվում է Բրիտանական Կոլումբիայի Բյութ ծովախորշի խորքում, որտեղ սառցադաշտային ջրերով սնվող գետը թափվում է խոր ֆյորդի մեջ։ Ամեն ամառ ձնհալը նստվածք և օրգանական ածխածին է բերում դելտա։ Դեպի ծով է ձգվում 50 կիլոմետրանոց ստորջրյա հուների համակարգ, և դիտարկումները վկայում են, որ կուտակված նյութը հետագայում տեղափոխվում է այդ համակարգով։
18-օրյա հետազոտության ընթացքում խարսխված նավակի տակ տեղադրված 2 սոնար ձայնի միջոցով ամեն վայրկյան պատկերել են դելտայի եզրն ու ներքևում գտնվող ջուրը։ Լանջով 700 մետր ներքև տեղադրված է եղել նստվածքի սենսոր։ Լաֆբորոյի համալսարանի երկրագիտության պրոֆեսոր Դանիել Փարսոնսը, որը հետազոտությանը մասնակցել է որպես ակուստիկայի մասնագետ, ասել է, որ ձայնի միջոցով թիմը կարողացել է նստվածքով պղտորված ջրում հետևել ծովի հատակի փոփոխություններին և հոսանքներին։ Փարսոնսի խոսքով՝ ակուստիկ դիտարկումը նաև թույլ է տալիս ստուգել այն գործընթացների մասին պատկերացումները, որոնք հիմնականում մնացել են տեսադաշտից դուրս։
Հետազոտողները նաև ամեն օր քարտեզագրել են ծովի հատակն ու նստվածքի նմուշներ վերցրել՝ դելտայի ճակատային մասը բնութագրելու համար։ Նյուքասլի համալսարանի թիմը վերլուծել է այդ նյութի մեծ մասը։ Ուսումնասիրվող ավելի լայն տարածքում հետազոտողները հայտնաբերել են 30 սողանք, որոնք միասին դելտայի եզրից տեղափոխել են մոտ 61 000 խորանարդ մետր նստվածք։
Ամենամանրամասն գրանցումը կատարվել է 2022 թ․ սեպտեմբերի 7-ին, երբ նավակի առջև սողանք է սկսվել։ Սոնարը մոտ 40 րոպե հետևել է լանջի նահանջին և նստվածքով հագեցած հոսանքի առաջացմանը։ Նույն օրվա երկրորդ կեսին արված քարտեզագրումը ցույց է տվել, որ սողանքը տեղափոխել է մոտ 2 600 խորանարդ մետր նստվածք և դելտայի եզրից դեպի ներս հասել մինչև 11 մետր։
Վերլուծություն
Ինչու են սողանքները երկար տևել
Հետազոտողները գործընթացը կոչում են աստիճանական փլուզում (breaching). ավազի զառիթափ ճակատը շարունակաբար նահանջում է լանջով վեր՝ միաժամանակ նստվածք բաց թողնելով դեպի ներքև։ Նրանց առաջարկած բացատրության համաձայն՝ ավազահատիկները հեռանում են իրարից՝ նվազեցնելով դրանց միջև եղած ջրի ճնշումը։ Առաջացած ներծծումը ժամանակավորապես ամրացնում է նստվածքը, իսկ երբ ջուրը կրկին ներթափանցում է, լանջն աստիճանաբար փլուզվում է։
Սա տարբերվում է հեղուկացումից, որի դեպքում արտաքին ազդեցության հետևանքով հատիկներն ավելի խիտ են դասավորվում, դրանց միջև ջրի ճնշումը բարձրանում է, և անմիջական փլուզում է տեղի ունենում։ Դիտարկված սողանքներն առաջացրել են պղտորության հոսանքներ՝ ջրի և նստվածքի խառնուրդներ, որոնք շարժվում են լանջով ներքև։ Ջրում կախված նստվածքի մակարդակը բարձր է մնացել մինչև 14 ժամ, իսկ ծովի հատակի փոփոխությունները ցույց են տվել, որ հոսանքներն անցել են առնվազն 2 կիլոմետր։
Ինչի համար կարող են օգտակար լինել արդյունքները
Աջըքալընի խոսքով՝ ծովի հատակի մալուխները, խողովակաշարերն ու ծովային հողմային ենթակառուցվածքները պաշտպանող ինժեներները պետք է հաշվի առնեն ոչ միայն հանկարծակի հարվածները, այլև երկարատև ուժերի ազդեցությունը։ Նա նաև ասում է, որ փոքր, հաճախակի սողանքները կարող են գետի նստվածքը, ածխածինն ու աղտոտիչներն արդյունավետորեն տեղափոխել օվկիանոսի խորքերը։
Հետազոտության նկարագրության համաձայն՝ արդյունքները կարող են կիրառելի լինել նաև այլ ավազոտ դելտաներում և ստորջրյա կիրճերի սկզբնամասերում, որտեղ նման պայմանները թույլ են տալիս աստիճանական փլուզում։ Նստվածքի նմուշները պահվում են Նյուքասլի համալսարանում՝ հետագա հետազոտությունների համար։
Ներառված է «Օրը գիտության մեջ» ամփոփագրում՝ 2026 թ․ նոյեմբերի 15
Ավելի վաղ՝ Գիտություն
ՏիեզերքՀետազոտողներն Արեգակին նման աստղի շուրջ պտտվող հավանական սպիտակ թզուկ են հայտնաբերել
Հետազոտական խմբի պնդմամբ՝ յուրաքանչյուր 7,9 րոպեն մեկ գրանցվող ռադիոբռնկումներն ու 32-ժամյա ուղեծիրը վկայում են Արեգակին նման ուղեկից ունեցող առաջին հայտնի սպիտակ թզուկ պուլսարի մասին։
3 րոպե
ԵրկիրԻնդոնեզիայի նախագահ․ անտառային հրդեհները 16 հրշեջի կյանք են խլել
Նախագահ Պրաբովո Սուբիանտոն հայտնել է, որ գրեթե չորս ամիս տևած հրդեհները մարելիս 16 հրշեջ է զոհվել, շատերն էլ վիրավորվել են։ Նա ներողություն է խնդրել Սինգապուրի և Մալայզիայի վրա ազդած ծխամշուշի համար։
2 րոպե
ԱռողջությունՔաղցկեղի ամերիկյան ընկերությունը տղամարդկանց հորդորում է շագանակագեղձի քաղցկեղի սքրինինգ
Ընկերությունն այժմ միջին ռիսկի խմբում գտնվող 50–69 տարեկան տղամարդկանց խորհուրդ է տալիս հետազոտվել երկու տարին մեկ, իսկ բարձր ռիսկի խմբում գտնվողներին, այդ թվում՝ սևամորթ և հիվանդության ընտանեկան ծանր պատմություն ունեցող տղամարդկանց՝ ամեն տարի՝ 45–69 տարեկանում։
4 րոպե
