ՄԱԿ-ի միջուկային գործակալությունը չգիտի Իրանի հայտարարած գործարանի տեղակայման վայրը

Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը (ՄԱԳԱՏԷ) ասում է, որ չգիտի Սպահանում Իրանի հայտարարած վառելիքի հարստացման գործարանի ճշգրիտ տեղակայման վայրը և արդյոք այնտեղ միջուկային նյութ կա։ Նոյեմբերի 13-ին տարածված զեկույցում գործակալությունը հայտնել է, որ Իրանը թույլ չի տվել իրեն ստուգել գործարանը։

Իրանը գործարանի մասին հայտարարել է 2025 թ․ հունիսի 12-ին՝ ՄԱԳԱՏԷ-ի բանաձևից կարճ ժամանակ անց, որում ասվում էր, թե երկիրը չի կատարել միջուկային երաշխիքների վերաբերյալ իր պարտավորությունները։ Իրանը սկզբում համաձայնել էր ստուգմանը, սակայն այցը չեղարկվել է հաջորդ օրն Իսրայելի սկսած հարձակումներից հետո։ Նույն ամսվա ավելի ուշ փուլում հարվածներին միացել է նաև ԱՄՆ-ը։

Նոր զեկույցը չի հաստատել, որ գործարանում ուրանի հարստացում է կատարվում։ ՄԱԳԱՏԷ-ն տեղեկատվության և մուտքի բացակայությունը համարում է միջուկային զենքի տարածման տեսանկյունից մտահոգիչ։ Նրա ստուգումները նպատակ ունեն պարզելու, որ միջուկային նյութը չի ուղղվում զենքի արտադրությանը, սակայն առանց մուտքի գործակալությունը չի կարող անկախ կերպով պարզել, թե ինչ է կատարվում Սպահանի նման օբյեկտներում։

Ստուգումների ավելի լայն խափանում

Ռմբակոծությունից հետո ՄԱԳԱՏԷ-ն անվտանգության նկատառումներով հետ է կանչել տեսուչներին, իսկ Իրանը հետագայում օրենք է ընդունել՝ կասեցնելով գործակալության հետ համագործակցությունը։ Մինչև 2025-ի հունիսյան հարվածներն Իրանը, գնահատականների համաձայն, կուտակել էր 60%-ով հարստացված 441 կիլոգրամ ուրան, ինչը մոտ է զենքի համար պիտանի մակարդակին։ Այդ ժամանակից ի վեր գործակալությունը չի կարողացել ստուգել պաշարի վիճակը։

Սպահանի միջուկային համալիրն ամբողջությամբ վերցրած մեծ վնասներ է կրել ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հարվածներից, հատկապես՝ վերգետնյա հատվածներում։ ՄԱԳԱՏԷ-ն կարծում է, որ Իրանի բարձր հարստացված ուրանի մեծ մասը պահվել է այնտեղ, սակայն համալիրի ստորգետնյա օբյեկտների վիճակը դեռ պարզ չէ։ Այդ վնասների հիման վրա հնարավոր չէ որոշել առանձին հայտարարված և չստուգված հարստացման գործարանի վիճակը։

Նոյեմբերի 10-ին Al Jazeera-ն հայտնել է, որ Բուշեհրի ատոմակայանը միակ օբյեկտն էր, որը դեռ հասանելի էր ՄԱԳԱՏԷ-ին։ Իրանի արտաքին գործերի նախարարության խոսնակ Էսմայիլ Բաղային օրեր առաջ հաստատել էր այնտեղ անցկացված ստուգումները։ Ի տարբերություն հարձակման ենթարկված օբյեկտների՝ ատոմակայանն ուղղակի ռմբակոծության չէր ենթարկվել։

Մուտքի վերականգնման պայմանները

Բաղային ասել է, որ Իրանը շարունակում է հավատարիմ մնալ Միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրին, սակայն համագործակցության սահմանափակման համար մեղադրել է ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հարձակումներին։ Պայմանագիրը ճանաչում է միջուկային էներգիայի խաղաղ օգտագործման իրավունքը՝ միաժամանակ կողմերից պահանջելով միջուկային զենք ձեռք չբերել, ընդունել երաշխիքների կիրառումը և կիսվել տեղեկություններով։ Իրանը պնդում է, որ իր միջուկային ծրագիրը բացառապես խաղաղ նպատակներ ունի։

ՄԱԳԱՏԷ-ի գլխավոր տնօրեն Ռաֆայել Գրոսսին Իրանին կոչ է արել դիտարկել սահմանափակ տեխնիկական միջոցներ, որոնք կարող են հնարավոր դարձնել տեսուչների այցերն ու վերականգնել սովորական մշտադիտարկումը։ Գործակալությունը հայտնել է, որ պատրաստ է կարճ ժամկետում վերսկսել երաշխիքների կիրառման աշխատանքները։ Իրանը գործակալությանը հայտնել է, որ ստուգումների վերաբերյալ քննարկումները չեն կարող վերսկսվել ԱՄՆ-ի կողմից նոր հարձակումների հրապարակային սպառնալիքների պայմաններում, և որ անհրաժեշտ է լուծել ստեղծված իրավիճակի պատճառներին ու երաշխիքների բնականոն կիրառման պահանջներին առնչվող հարցերը։

2025-ի Կահիրեի համաձայնագիրը նախատեսում էր մուտք Իրանի բոլոր օբյեկտներ՝ յուրաքանչյուր դեպքի համար Իրանի ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի թույլտվությամբ, սակայն այդպես էլ չի գործադրվել։ Միջազգային ճգնաժամային խմբի ներկայացուցիչ Ալի Վաեզն ասել է, որ նախնական գործարքը կարող է այդ հիմքով հնարավոր դարձնել սահմանափակ, փուլային ստուգումներ։ Նրա խոսքով՝ ավելի ամբողջական թափանցիկության համար անհրաժեշտ կլինի ավելի լայն համաձայնություն հարստացման, պաշարների և պատժամիջոցների մեղմացման շուրջ։

Իրանցի նախկին միջուկային բանակցող և Փրինսթոնի համալսարանի հրավիրյալ հետազոտող Սեյեդ Հոսեյն Մուսավիանն ասել է, որ Իրանը մտավախություն ունի՝ ստուգումներից ստացված տեղեկությունները կարող են փոխանցվել ԱՄՆ-ին և Իսրայելին՝ հետագա հարձակումներում օգտագործելու համար։ Նրա խոսքով՝ ռմբակոծված օբյեկտների ստուգումները քիչ հավանական են առանց անվտանգության և միջուկային հարցերը ներառող համապարփակ համաձայնագրի։