Գիտնականները Հին Արաբիայում բնակեցումը կապում են ջրի և գործիքների համար պիտանի քարի հետ

Արաբական թերակղզու հարավում գտնվող Ռուբ էլ Խալի անապատով մոտ 1 500 կմ ճանապարհ անցած գիտնականները հնագույն լճերի նստվածքներ են հայտնաբերել, սակայն ուսումնասիրված 125 վայրերից ոչ մեկում քարե արտեֆակտներ կամ մշակութային այլ նյութեր չեն գտել։ Nature-ում 2026 թվականի հոկտեմբերի 28-ին հրապարակված ուսումնասիրության հեղինակները պնդում են, որ բնակեցումը սահմանափակել է թե՛ քաղցրահամ ջրի, թե՛ գործիքների համար պիտանի քարի հասանելիությունը, ոչ միայն ջուրը։

Մարդկանց տարածման ավելի վաղ մոդելներում վերակազմված լճերի, գետերի և կլիմայի հիման վրա անապատի ներքին հատվածը դիտարկվում էր որպես հավանական բնակավայր։ Պարբերաբար կրկնվող խոնավ ժամանակաշրջաններում առաջացել էին լճեր, խոնավ տարածքներ ու խոտածածկ հարթավայրեր, իսկ անապատի եզրերին հայտնաբերված և թվագրված հնագիտական վայրերը հաստատում էին այդ ենթադրությունը։ Հեղինակների խոսքով՝ կանխատեսումները նախկինում չէին ստուգվել անապատի ներքին հատվածում համակարգված դաշտային հետազոտությամբ կամ գործիքների համար պիտանի քարի տարածման հետ համեմատությամբ։

Հնագույն լճեր՝ առանց գրանցված արտեֆակտների

Լճային նստվածքներն ու քաղցրահամ ջրի փափկամարմինների խեցիները հիմք են տվել այդ վայրերը համարելու նախկին լճեր կամ հնալճեր։ Հեղինակների գնահատմամբ՝ ջրի բարձր մակարդակի ժամանակ լճերը քաղցրահամ էին, իսկ չորանալիս աստիճանաբար աղիանում էին։ Նույնիսկ ավազանի եզրերին գտնվող այն տասը վայրերում, որտեղ գործիքների համար պիտանի քար կար, արտեֆակտներ չեն հայտնաբերվել։

Հետազոտությունն ընդգրկել է նստվածքներ, որոնք համադրվում են լճային շերտերի հետ, իսկ դրանք ավելի վաղ առանձին ուսումնասիրությամբ թվագրվել են մոտ 122 000–67 000 տարի առաջ ընկած ժամանակաշրջանով։ Նույն բարձրությունների վրա հայտնաբերված այլ նստվածքները նույնպես համարվել են նույն լճային համակարգերի մնացորդներ։ Հետևաբար այդ թվագրումները տարածաշրջանային ժամանակագրական շրջանակ են տալիս, այլ ոչ թե յուրաքանչյուր ուսումնասիրված վայրի նոր, ուղղակի տարիք։ Մոտակա Մունդաֆանում նախկինում թվագրված բնակեցումը՝ մոտ 96 000–77 000 տարի առաջ, ենթադրել է տալիս, որ այդ ժամանակահատվածի մի մասում մարդիկ բնակվել են անապատի եզրերին։

Վերլուծություն

Ինչու ջուրը չէր կարող փոխարինել գործիքների համար պիտանի քարին

Ուսումնասիրությունը կենտրոնանում է միջին պալեոլիթի և միջին քարի դարի վրա՝ քարե գործիքների պատրաստման մոտավորապես միաժամանակյա ավանդույթների, որոնք տարածված էին համապատասխանաբար Արևմտյան Եվրասիայում և Աֆրիկայում։ Հեղինակներն օգտագործում են MP/MSA համատեղ անվանումը, քանի որ Արաբիայում հայտնաբերված գործիքները նմանություններ ունեն երկուսի հետ էլ։ Այս ավանդույթներին բնորոշ էր նախ քարե միջուկը մշակելը, ապա դրանից բեկորներ անջատելը։

Քարը հարվածներով մշակելու և դրանից բեկորներ անջատելու համար այդ վարպետներին անհրաժեշտ էր կանխատեսելի ձևով ճեղքվող քար, որից սուր եզրեր էին ստացվում։ Ոչ բոլոր ապարներն ունեն անհրաժեշտ կոր, խեցու նման կոտրվածքը, որը կոչվում է խեցիաձև կոտրվածք։ Գործիքների պատրաստումն ու կրկին սրելը նաև դիմացկուն քարե մնացորդներ են թողնում, որոնք հնագետները կարող են ճանաչել։

Հայտնի պիտանի ապարների մոտակա ելքերը գտնվում են ուսումնասիրված ներքին ավազաններից ավելի քան 200 կմ հեռավորության վրա։ Կենտրոնական ավազանի մոտ 800 կմ երկարությամբ հատվածում խումբը մակերևույթի վրա պիտանի քար չի գտել։ Հեղինակների գնահատմամբ՝ լճերը սնվել են ստորերկրյա ջրերով, քանի որ դրանց մանրահատիկ նստվածքներում բացակայում են մակերևութային հոսքի բերած խոշոր նյութերը։ Ի տարբերություն գետերի՝ ստորերկրյա ջրերը չէին կարող հեռավոր ելքերից գործիքների համար պիտանի քար տեղափոխել ավազաններ։

Վերլուծություն

Օրինաչափության ստուգումը հետազոտված տարածքից դուրս

Գիտնականները կազմել են տարածական մոդել՝ օգտագործելով մակերևութային երկրաբանության քարտեզներն ու վերակազմված ջրահոսքերը, ապա այն ստուգել Օմանում հայտնի MP/MSA-ի 301 գտածոների վայրերի հիման վրա։ Վայրերը կենտրոնացած էին այնտեղ, որտեղ ջուրն ու պիտանի քարը միաժամանակ առկա էին։ Արաբիայի 363 հնագիտական վայրերի ավելի լայն հավաքածուն ցույց է տվել նույն օրինաչափությունը․ դրանցից 362-ը գտնվում էին վիճակագրական մոդելի ընդգրկած տարածքում։

Վայրերը պատահականորեն տեղաբաշխող 999 նմանակումների համեմատ՝ հայտնի հնագիտական վայրերն անսովոր մեծ խտությամբ էին կենտրոնացած ամենաբարձր ներուժ ունեցող գոտիներում և անսովոր սակավ էին այնտեղ, որտեղ երկու պաշարներից ոչ մեկը չկար։ Երկու արդյունքներն էլ դուրս էին նմանակումների 95%-անոց միջակայքից։ Մոդելը նաև ցույց է տվել, որ ջրի հասանելիության սահմանաչափերին համապատասխանող տարածքի 57%-ում պիտանի քար չկա։ Այս կապերը հաստատում են հեղինակների բացատրությունը, սակայն ուղղակիորեն չեն ապացուցում, թե ինչու են մարդիկ ընտրել որոշակի վայրեր։

Հեղինակները երկու համեմատություն են ներկայացնում։ Սաուդյան Արաբիայի հյուսիսում՝ Ջուբայում, մեկուսացված հնագույն լճի մոտ տեղում առատ քվարցիտ կար, և հայտնաբերվել են միջին պալեոլիթում դրա ափին բնակեցման հետքեր։ Օմանի կենտրոնում՝ Դուկմի շրջակայքում, կայծքարն առատ է, սակայն MP/MSA-ի հնագիտական վայրերը հազվադեպ են․ այդ օրինաչափությունը կապվում է քաղցրահամ ջրի սակավության հետ։ Այս օրինակները միասին հաստատում են այն պնդումը, որ երկու պաշարներից և ոչ մեկը միայնակ բավարար չէր։

Ինչ կարող է ցույց տալ դատարկ մակերևույթը

Հեղինակների տվյալներով՝ ավազաթմբերի միջև քամուց մերկացած մակերևույթների ավելի քան 95%-ը տեսանելի էր։ Նրանց գնահատմամբ՝ սանտիմետրերի չափ ունեցող խեցիների և ձվի կճեպների բեկորների հայտնաբերումը ենթադրել է տալիս, որ բաց մակերևույթին գտնվող քարե արտեֆակտներն էլ նկատելի կլինեին։ Այդ տեսանելիությունը վերաբերում է մերկացած մակերևույթներին․ ավազաթմբերի ավազը ծածկում է տակի ապարները, իսկ դիտարկումները չեն ապացուցում, որ ոչ ոք երբևէ չի անցել ավազաններով կամ կարճ ժամանակով չի այցելել դրանք։

Ավելի լայն տարածքն ընդգրկող մոդելն ունի ևս մեկ սահմանափակում։ Դրա երկրաբանական քարտեզը, որի մասշտաբը 1:2 000 000 է, կարող է չարտացոլել պիտանի քարի փոքր կուտակումները։ Հեղինակներն այդ սահմանափակմամբ են բացատրում, թե ինչու են հայտնի որոշ հնագիտական վայրեր հայտնվել բնակեցման ցածր ներուժ ունեցող տարածքներում։

Հեղինակներն ընդունում են, որ հետագա դաշտային աշխատանքները դեռ կարող են բացահայտել փոքր վայրեր, որոնք օգտագործվել են կարճ ուղևորությունների կամ պաշարներ հավաքելու ընթացքում։ Սակայն ուսումնասիրված հնալճերի բոլոր 55 վայրերում բնակեցման հետքերի բացակայության պայմաններում նրանք նման գտածոները կմեկնաբանեն որպես ցածր ինտենսիվությամբ գործունեության, այլ ոչ թե մշտական բնակեցման վկայություն։ Նրանց եզրակացությունը վերաբերում է այն վայրերին, որտեղ մարդիկ բնակեցման ճանաչելի հետքեր են թողել, այլ ոչ թե բոլոր երթուղիներին, որոնցով նրանք կարող էին անցնել։