Human Rights Watch․ Թուրքիան մինչև 2040-ը էներգետիկ անկախություն է ծրագրում

Human Rights Watch-ի գնահատմամբ՝ Թուրքիայի ազգային էներգետիկ ծրագիրը նպատակ ունի մինչև 2040-ը առաջ մղել էլեկտրաֆիկացումն ու էներգետիկ անկախությունը՝ ներդրումներ կատարելով վերականգնվող էներգետիկայում։ Կազմակերպությունը նշում է, որ ծրագիրը հանածո վառելիքից աստիճանաբար հրաժարվելու հստակ թիրախ չի սահմանում։ Էլեկտրաֆիկացումը նշանակում է բենզինի, դիզելի և այլ վառելիքների փոխարեն էլեկտրաէներգիայի օգտագործում։

Կառավարությունը ծրագիրը հայտարարել է նոյեմբերի 5-ին՝ այն բանից հետո, երբ Քահրամանմարաշի երկու վարչական դատարանները 2026-ի հունիսին մերժել էին «Աֆշին-Էլբիստան A» ածխային էլեկտրակայանի ընդլայնումը։ Հուլիսին կառավարությունը բողոքարկել է նախագիծը մերժող վճիռը։ 2025-ին Թուրքիայում արտադրված էլեկտրաէներգիայի 33,9%-ն ապահովել է ածուխը։

Էլեկտրաէներգիայի թիրախներն ու ածխի դերը

Ազգային էներգետիկ ծրագրի ամբողջական դրույթները հասանելի չեն այստեղ մեջբերված աղբյուրներում։ Agence France-Presse-ի հաղորդմամբ՝ ծրագրով նախատեսվում է Թուրքիայի էներգետիկ պահանջարկում էլեկտրաէներգիայի բաժինը մոտ 22 տոկոսից հասցնել 36 տոկոսի։ Սա միջանկյալ քայլ է մինչև 2053-ը արտանետումների զուտ զրոյական մակարդակի հասնելու երկրի նպատակի ճանապարհին։ Էներգետիկայի նախարար Ալփարսլան Բայրաքթարն ասել է, որ էլեկտրաֆիկացման լայնածավալ փոփոխությունը թույլ կտա մինչև 2040-ը արտանետումները կրճատել 40 տոկոսով։ Նա կոչ է արել պահանջարկը դիզելից ու բենզինից տեղափոխել դեպի էլեկտրաէներգիա։

Բայրաքթարն ասել է, որ ածուխն անհրաժեշտ է էլեկտրամատակարարման հուսալիությունն ապահովելու համար և աշխատանք է տալիս առնվազն 30 000–40 000 մարդու։ Նա ատոմային էներգիան անվանել է ածխին փոխարինելու միջոց և ասել, որ մինչև 2040-ը Թուրքիային անհրաժեշտ է 10 GW ատոմային արտադրական հզորություն։ Նրա խոսքով՝ միայն 2030-ին պարզ կլինի՝ արդյոք մինչև 2040-ը հասանելի կլինի այնքան ատոմային հզորություն, որ հնարավոր լինի փոխարինել ածուխը։

Agence France-Presse-ը նոյեմբերի 6-ի հրապարակման մեջ հայտնել է, որ Թուրքիայի առաջին ատոմակայանի՝ «Աքքույուի» առաջին ռեակտորի գործարկումը նախատեսված է մինչև 2026-ի վերջը։ Բայրաքթարը խոստացել է Անթալիայում ՄԱԿ-ի կլիմայական համաժողովում՝ COP31-ում, ներկայացնել ածխից արդար անցման ծրագրերը։

Դատական վիճարկումն ու առողջական մտահոգությունները

«Աֆշին-Էլբիստանի» ընդլայնման նախագծով նախատեսվում էր ավելացնել երկու էներգաբլոկ։ Human Rights Watch-ը 2025-ի հունիսին դատարանին գրավոր եզրակացություն է ներկայացրել՝ հիմնվելով գործող էլեկտրակայանի հետ կապված առողջապահական և բնապահպանական մտահոգությունների վերաբերյալ իր 2024-ի հետազոտության վրա։

Նախագիծը չեղարկելիս Քահրամանմարաշի թիվ 3 վարչական դատարանը հիմնվել է իր պատվիրած փորձագիտական եզրակացությունների վրա, որոնցում անբավարար էին ճանաչվել օդի որակի և երկարատև ազդեցության գնահատումները։ Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման մեջ նաև հանրային առողջության վրա կուտակային ազդեցություններին անբավարար ուշադրություն էր դարձվել։ Փորձագետների խոսքով՝ գնահատման ընթացքում պատշաճ չէին ուսումնասիրվել երեխաների, տարեցների և քրոնիկ հիվանդություններ ունեցող մարդկանց համար ռիսկերը։ Համակողմանիորեն չէին գնահատվել նաև հանածո վառելիքի այրումից առաջացող աղտոտիչների՝ շնչառական և սրտանոթային համակարգերի համար երկարաժամկետ ռիսկերը։

Human Rights Watch-ի գնահատմամբ՝ ածխի օգտագործման շարունակական ընդլայնումը խաթարում է Թուրքիայի կլիմայական հանձնառությունների վստահելիությունը և կարող է նվազեցնել էլեկտրաֆիկացման շնորհիվ ձեռք բերվող առաջընթացը։ Կազմակերպության հետազոտող Դենիզ Բայրամը կոչ է արել որդեգրել հանածո վառելիքի նոր նախագծերի ընդլայնումը դադարեցնող քաղաքականություն և հստակ ժամանակացույց սահմանել գործող ածխային էլեկտրակայաններից աստիճանաբար հրաժարվելու համար։ Բայրամի խոսքով՝ դեռ թույլտվությունների ստացման փուլում գտնվող ածխային նախագծերի չեղարկումը կարող է քայլ լինել այդ նպատակին հասնելու ճանապարհին։