Բժշկության 2026 թվականի Նոբելյան մրցանակը․ օպտոգենետիկան փորձարկման ընթացքում մասամբ վերականգնել է մեկ տղամարդու տեսողությունը


Տեսողության վերականգնման փորձարկման ընթացքում լույսով կառավարման մեթոդը կիրառվել է գեների փոխանցման և հատուկ ակնոցի հետ համատեղ։ Մեկ տղամարդու մոտ ստացված արդյունքը չի հաստատում, որ սա ընդհանուր առմամբ արդյունավետ բուժում է։
Մեթոդը, որի համար շնորհվել է բժշկության 2026 թվականի Նոբելյան մրցանակը, փորձարկվել է նաև մարդու տեսողությունը վերականգնելու նպատակով։ Guardian-ի հաղորդմամբ՝ օպտոգենետիկան մասամբ վերականգնել է պիգմենտային ռետինիտի հետևանքով կուրացած մեկ տղամարդու տեսողությունը։ Այս հիվանդությունը վնասում է ցանցաթաղանթի՝ աչքի հետին մասում գտնվող շերտի լուսազգայուն բջիջները։
Հոկտեմբերի 5-ին Կարլ Դայսերոթը, Պետեր Հեգեմանը և Գեորգ Նագելն արժանացան ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության 2026 թվականի Նոբելյան մրցանակին՝ օպտոգենետիկայի համար։ Այս մեթոդը հետազոտողներին թույլ է տալիս լույսի իմպուլսներով կառավարել նեյրոնները՝ ուղեղի նյարդային բջիջները։ Ինչպես հաղորդում է Nature-ը, ընտրված բջիջների ակտիվությունը փոխելով՝ հետազոտողները կարող են ստուգել, թե դրանք ինչպես են ազդում ուղեղի աշխատանքի վրա։
Դայսերոթն աշխատում է Կալիֆոռնիայի Սթենֆորդի համալսարանում, Հեգեմանը՝ Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանում, իսկ Նագելը՝ Գերմանիայի Վյուրցբուրգի համալսարանում։ Երեք գիտնականները հավասարապես կիսում են 12 միլիոն շվեդական կրոնի՝ մոտ $1,2 միլիոնի չափով մրցանակը։
2000-ականների սկզբին համատեղ աշխատելիս Հեգեմանն ու Նագելը լույսի նկատմամբ զգայուն սպիտակուց հայտնաբերեցին քլամիդոմոնաս ռայնհարդտի ջրիմուռում, որը կարող է լողալ դեպի լույսը։ Սպիտակուցը կոչվում է կանալռոդոպսին։ Կապույտ լույսի ազդեցությամբ այն բացվում է՝ լիցքավորված մոլեկուլներին թույլ տալով մտնել բջիջ, ինչի արդյունքում փոքր էլեկտրական լիցք է առաջանում։
Հետագայում Դայսերոթն ու նրա գործընկերները կրծողների նեյրոնների մեջ ներմուծեցին կանալռոդոպսինը կոդավորող գենը, որը պարունակում է այդ սպիտակուցն արտադրելու հրահանգները։ Նրանք պարզեցին, որ բջիջները կարող են նյարդային ազդակներ արձակել և հաղորդակցվել այլ նեյրոնների հետ։ Գենետիկայի միջոցով ուղեղի որոշակի տեսակի բջիջները լույսով կառավարելի դարձնելու այս մեթոդը հայտնի դարձավ որպես օպտոգենետիկա։

Դայսերոթի խոսքով՝ օպտոգենետիկ գործիքներով կարելի է միլիվայրկյանների ճշգրտությամբ ակտիվացնել կամ ապաակտիվացնել առանձին բջիջները, բջիջների որոշակի տեսակները կամ ուղեղի տարբեր հատվածների միջև կապերը։ Միլիվայրկյանը վայրկյանի մեկ հազարերորդ մասն է։ Հետազոտողները կարող են այս փոփոխություններն անել այն պահին, երբ կենդանին որևէ վարք է դրսևորում կամ մտավոր առաջադրանք է կատարում։ Այսպես նրանք կարող են ստուգել՝ արդյոք ընտրված նյարդային ակտիվությունը նպաստում է ուղեղի աշխատանքին, այլ ոչ թե պարզապես դիտարկել ակտիվության և վարքի միաժամանակյա դրսևորումը։
Ֆրանկֆուրտի Գյոթեի համալսարանի նյարդագետ Ալեքսանդր Գոթշալքը, որն աշխատել է բոլոր երեք դափնեկիրների հետ, Nature-ին ասել է, որ օպտոգենետիկան մեծ ազդեցություն է ունեցել հիմնարար գիտության վրա։ Նա ընդգծել է, թե հետազոտողները որքան ճշգրիտ կարող են ընտրել այն բջիջները, որոնք պետք է արձագանքեն լույսին։
Nature-ի հաղորդմամբ՝ օպտոգենետիկ գործիքներով ստացված գիտելիքներն օգնել են հետազոտողներին հասկանալ առողջ ուղեղի աշխատանքը, ինչպես նաև այնպիսի հիվանդություններ, ինչպիսիք են դեպրեսիան, շիզոֆրենիան, Պարկինսոնի և Ալցհայմերի հիվանդությունները։
Նյարդագետ Ռուի Կոստան՝ Սիեթլի Ալենի ինստիտուտի նախագահն ու գործադիր տնօրենը, Nature-ին ասել է, որ դափնեկիրների աշխատանքը հիմնովին փոխել է նյարդագիտությունը, ազդել կենսաբանության այլ ոլորտների վրա և բուժման նոր հնարավորություններ բացել։ Կոստայի գնահատականը վերաբերում է բուժման հնարավորություններին, ոչ թե այդ հիվանդությունների բուժման արդեն հաստատված մեթոդներին։
Guardian-ի հաղորդմամբ՝ տեսողության վերականգնման փորձարկման ընթացքում վիրուսի միջոցով տղամարդու աչքերի ցանցաթաղանթի գանգլիոնային բջիջներին՝ ցանցաթաղանթի նյարդային բջիջներին, փոխանցվել են լուսազգայուն կանալռոդոպսին սպիտակուցն արտադրելու գենետիկական հրահանգները։ Այնուհետև նա օգտագործել է ակնոց, որը պատկերել է իր շրջապատը, այդ պատկերները փոխակերպել մեկ ալիքի երկարությամբ լույսով պատկերների և լույսի իմպուլսներով դրանք արտապատկերել ցանցաթաղանթի վրա։ Այս մեկ մարդու տեսողության մասնակի վերականգնումը չի հաստատում, թե մոտեցումը որքան արդյունավետ կլինի այլ հիվանդների համար, և այն չի դարձնում հաստատված բուժման մեթոդ։
Կազմակերպությունը վարակի շարունակվող փոխանցման ապացույցներ չի արձանագրել, բայց չհաստատված ախտորոշման պատճառով չի կարող գնահատել՝ Ռուսաստանում շփված անձանց յոթօրյա հսկողությունը բավարար էր արդյոք։
8 րոպե

Տոհոկուի համալսարանի փորձի ընթացքում մկները հաջորդ օրերին ավելի լավ են կատարել աչքերի շարժման առաջադրանքը։ Ուղեղում արյան ծավալի ռիթմիկ փոփոխությունները կապված էին ավելի լավ յուրացման հետ, սակայն ապացուցված չէ, որ դրանք են դրա պատճառը։
2 րոպե

Բժշկի դիմելը, դեղ ստանալը և դրա ընդունումը շարունակելը տարբեր փուլեր են։ Ախտորոշված գրեթե 230 000 երիտասարդի ընդգրկած հետազոտությունը բացեր է հայտնաբերել այդ փուլերում։
4 րոպե