Սպիտակուցների արտադրությունն առանց բջիջների․ արագություն, ծախսեր և սահմանափակումներ


Բջջային քաղվածքները կամ մաքրված մոլեկուլային բաղադրիչները հետազոտողներին թույլ են տալիս փորձարկել սպիտակուցների նախագծված տարբերակները՝ առանց յուրաքանչյուրի համար փոփոխված բջիջներ աճեցնելու։
Սպիտակուցների անբջջային արտադրությունը հետազոտողներին թույլ է տալիս ստուգել հարյուրավոր կամ հազարավոր նախագծված տարբերակներ՝ առանց յուրաքանչյուրի համար բջիջներ փոփոխելու և աճեցնելու։ Այդպես սպիտակուցների նախագծման, պատրաստման ու փորձարկման ամբողջ փուլը կարող է օրերի կամ շաբաթների փոխարեն ժամեր տևել, Nature-ի՝ հոկտեմբերի 6-ի հրապարակման մեջ ասել է Բոստոնի համալսարանի սինթետիկ կենսաբանության մասնագետ Ուիլսոն Վոնգը։
Կենդանի բջիջներն իրենց առաջնահերթություններն ունեն․ դրանք կարող են անջատել ներմուծված գենետիկական հրահանգները կամ ռեսուրսներն օգտագործել գոյատևելու ու բազմանալու, ոչ թե ցանկալի նյութն արտադրելու համար։ Անբջջային համակարգերը փոխարենը գործի են դնում այն մոլեկուլային մեխանիզմները, որոնք ԴՆԹ-ի հրահանգներն արտագրում են տեղեկատվական ՌՆԹ-ի մեջ, ապա կարդում այդ ՌՆԹ-ն՝ սպիտակուցներ կառուցելու համար։ Մոտեցումը նոր չէ․ այն հետազոտողներին օգնել է վերծանել գենետիկական կոդը դեռևս 1960-ականներին։
Այդ մոլեկուլային մեխանիզմներն ապահովելու երկու հիմնական եղանակ կա։ Հետազոտողները կարող են քայքայել բջիջները և օգտագործել դրանց պարունակությունը՝ լիզատ կոչվող քաղվածքը, կամ համակարգը հավաքել մաքրված բաղադրիչներից։ Երկրորդ մոտեցումը կոչվում է «Սպիտակուցների սինթեզ՝ վերամիավորված բաղադրիչների օգտագործմամբ», կարճ՝ PURE։ New England Biolabs կենսատեխնոլոգիական ընկերության արտադրության գիտաշխատող Էմիլի Չենը Nature-ին ասել է, որ լիզատները հաճախ ավելի շատ սպիտակուց են արտադրում և ավելի քիչ են արժենում, քան PURE համակարգերը։
«Անբջջային» բնորոշումը վերաբերում է սպիտակուցի ստացման ռեակցիային, ոչ թե դրա նախապատրաստման ամբողջ ընթացքին։ Սենսորները փորձարկելու համար Սթենֆորդի համալսարանի կենսաինժեներ Մայքլ Ջուեթի թիմն աճեցրել է աղիքային ցուպիկի բակտերիաներ, քայքայել դրանք և օգտագործել պարունակությունը։ Լիզատներին նաև պետք է ավելացնել բաղադրիչներ, այդ թվում՝ գլյուկոզ և նուկլեոտիդներ, որոնք ապահովում են էներգիան ու ելանյութերը։

Ջրի ստուգման սենսորները ցույց են տալիս, թե ինչու կարող է օգտակար լինել արագ ու կարճատև ռեակցիան։ Կենդանի բջիջներով սենսորների բջիջները պետք է կենդանի մնան, իսկ չափվող նյութը պետք է անցնի բջջի արտաքին պատնեշներով։ Անբջջային սենսորներն այդ պահանջները չունեն և կարող են տասնյակ րոպեների ընթացքում չափելի ազդանշան տալ, հաղորդում է Nature-ը։
2020-ին Հյուսիսարևմտյան համալսարանի սինթետիկ կենսաբանության մասնագետ Ջուլիուս Լաքսի խումբը նկարագրել է ROSALIND-ը՝ քիմիական բաղադրությունը հստակ սահմանված հայտնաբերման համակարգ։ Այն օգտագործում է տրանսկրիպցիոն գործոններ՝ սպիտակուցներ, որոնք կարգավորում են՝ արդյոք ԴՆԹ-ն կարտագրվի ՌՆԹ-ի։ Դրանք արգելափակում են ՌՆԹ-ի արտադրությունը, մինչև հանդիպեն թիրախային նյութին։ Այդ պահին սպիտակուցն անջատվում է ԴՆԹ-ից, և ՌՆԹ-ի արտադրությունը սկսվում է՝ առաջացնելով ազդանշան։ Մոտեցման աշխատունակությունը ցույց տալու համար թիմն օգտագործել է սառեցմամբ չորացված ROSALIND համակարգեր՝ պղինձ և ցինկ հայտնաբերելու Կալիֆոռնիայում 2018-ի անտառային հրդեհից աղտոտված քաղաքային ջրամատակարարման համակարգերից վերցված նմուշներում։
Առանձին՝ կապարի հայտնաբերման սենսոր ստեղծելիս Լաքսը, Ջուեթը և նրանց գործընկերները բախվել են ընտրողականության խնդրին․ կապարը ճանաչող շատ սպիտակուցներ կապվում են նաև ցինկի հետ։ Հետազոտողները կապար հայտնաբերող սպիտակուցների բազմաթիվ փոփոխված տարբերակների չափումների տվյալները փոխանցել են մեքենայական ուսուցման մոդելին։ Դրա արդյունքներով նախագծել են տարբերակների հաջորդ հավաքածուն, ապա այդ սպիտակուցները փորձարկել անբջջային համակարգում։
Մի քանի փուլից հետո հետազոտողները ստացել են սենսոր, որն ունակ էր կապար հայտնաբերել նույնիսկ միլիարդ բաժնից 5,7 բաժին խտության դեպքում, հաղորդում է Nature-ը։ Սա փորձարարական հայտնաբերման արդյունք է, ոչ թե հանրային օգտագործման համար վավերացված ջրի թեստի բնութագիր։
Այս առավելությունները չեն դարձնում անբջջային համակարգերը բջիջներով լայնածավալ արտադրության էժան փոխարինիչ։ Nature-ի հաղորդմամբ՝ մեկ լիտրի ծավալով ռեակցիայի ռեագենտները կարող են արժենալ ավելի քան $4 000, մինչդեռ ուսումնասիրությունների մեծ մասում ստացվել է երկու գրամից պակաս սպիտակուց։ Հոդվածի գնահատմամբ՝ սպիտակուցների անբջջային սինթեզը մոտ տասնապատիկ ավելի թանկ է, քան բջիջների օգտագործմամբ մեթոդները։ Տարբերակների ստուգման ծախսերը մատչելի պահելու համար որոշ հետազոտողներ ռեակցիաներն իրականացնում են մեկ միկրոլիտրից փոքր ծավալներով։
Հատուկ մշակված բաղադրակազմերը կարող են նվազեցնել այդ ծախսերը։ Ջուեթի լաբորատորիան իր պատրաստած լիզատներով փորձարկել է 1 231 բաղադրակազմ և անհրաժեշտ ռեագենտների թիվը հասցրել 12-ի։ Այդ աշխատանքը ծախսերը կրճատել է 95 տոկոսով՝ ստացված սպիտակուցի մեկ գրամի հաշվով հասցնելով $100-ից պակասի։ Այս արդյունքը վերաբերում է թիմի օպտիմալացրած բաղադրակազմին, ոչ թե բոլոր անբջջային համակարգերին։
Մեկ այլ սահմանափակում է էներգիայի պաշարը։ Բակտերիաների կամ խմորասնկերի կուլտուրաները կարող են շարունակել նյութ արտադրել, եթե հետազոտողներն ավելացնեն թարմ սննդային միջավայր և հեռացնեն ստացված նյութերը։ Անբջջային համակարգերը, սակայն, արագ սպառում են էներգիայի պաշարը։ Վոնգի խոսքով՝ դրանց ռեակցիաները պետք է ավարտվեն մի քանի ժամվա ընթացքում։ Դա ավելի հարմար է րոպեների ընթացքում ազդանշան տվող սենսորի համար, քան անընդհատ աշխատելու համար նախատեսված գործընթացի։
Սպիտակուցներ հաջողությամբ արտադրող լիզատը պարտադիր չէ, որ լավ մոդել լինի այն կենսաբանական գործընթացի համար, որը հետազոտողը ցանկանում է հասկանալ։ Բեռնում աշխատող անկախ հետազոտող և դասախոս Էվան Կարուսիսը զգուշացնում է, որ ճագարների ռետիկուլոցիտներից՝ չհասունացած կարմիր արյան բջիջներից ստացված քաղվածքներում սպիտակուցի արտադրության մեխանիզմները ոչ սովորական են։ Դրանք կարող են սկսել ՌՆԹ-ի ընթերցումը ոչ ստանդարտ տեղերից և ՌՆԹ-ի «գլխարկի» կարիք չունեն։ Այդ գլխարկը սովորաբար օգնում է պաշտպանել տեղեկատվական ՌՆԹ-ն և սկսել սպիտակուցի արտադրությունը։
Կարուսիսը դադարեցրել է երեք տարի տևած նախագիծը, երբ պարզել է, որ ճագարների ռետիկուլոցիտների քաղվածքներում իր ուսումնասիրած ՌՆԹ-ի քայքայման գործընթացն ընթանում է ոչ բնորոշ ձևով։ Նա խորհուրդ է տալիս ընտրել ուսումնասիրվող կենսաբանական գործընթացին համապատասխան լիզատ։ Բեռնի համալսարանում նրա նախկին խումբը մարդկային մի քանի բջջային գծերից քաղվածքներ է մշակել՝ որպես այլընտրանք այն ուսումնասիրությունների համար, որոնք պարզում են, թե բջիջներն ինչպես են կարդում ՌՆԹ-ն և սպիտակուցներ արտադրում։
Հետազոտողները սառեցմամբ չորացված բաղադրակազմեր են մշակում ջրի շարժական թեստերի, բուժօգնության տրամադրման վայրում ախտորոշման և ըստ պահանջի կենսաբանական դեղամիջոցների, օրինակ՝ պատվաստանյութերի արտադրության համար։ Սրանք դեռ մշակման նպատակներ են, ոչ թե արդեն հաստատված բժշկական կիրառություններ։
Լաբորատոր աշխատանքի համար Լաքսի որոշ սենսորներ հասանելի են Addgene ռեագենտների ոչ առևտրային պահոցում, իսկ ROSALIND-ի վերաբերյալ նրա հոդվածները ներառում են ռեակցիաների իրականացման հրահանգներով Excel ֆայլեր։ Մինեսոտայի համալսարանի կենսաֆիզիկոս Վենսան Նուարոն սկսնակներին խորհուրդ է տալիս նախ աշխատել ստանդարտացված առևտրային համակարգերով, ապա միայն սեփական լիզատները պատրաստել՝ ավելի մեծ ծավալով և իրենց պահանջներին հարմարեցված փորձերի համար։
Unite-ը հայտարարել է հոկտեմբերին և նոյեմբերին նախատեսվող գործադուլների մասին Անգլիայի հիվանդանոցներին մատակարարող յոթ պահեստներում։
2 րոպե

Գործակալության հաղորդմամբ՝ գրիպի և COVID-19-ի ակտիվությունը մնում է ցածր մակարդակում։ Շնչառական վիրուսների հսկողությունը նախատեսվում է շարունակել ամբողջ ձմեռ։
7 րոպե

Հետազոտողները պարզել են, որ կրետներով բնակեցված ծառերում մրջյունների գաղութներն ավելի փոքր են, իսկ յուղատու արմավենու տնկարկներում աճող ծառերում կրետների առկայության հավանականությունն ավելի մեծ է, քան ծառահատումների ենթարկված անտառներում աճող ծառերում։
2 րոպե
Ուղղում ·
Կիրառվել է խմբագրական ոճը՝ հայերեն կետադրություն, ամսաթվերի և գումարների ձևեր։
Ուղղում ·
Հայերեն տեքստում շտկվել են ուղղագրական և կետադրական սխալներ։