Հունգարիան բացել է կոմունիստական շրջանի գաղտնի ոստիկանության շտեմարանը։

Հունգարիան 2026 թ․ նոյեմբերի 4-ին բացել է կոմունիստական շրջանի պետական անվտանգության փաստաթղթերի որոնելի շտեմարանը։ Վարչապետ Պետեր Մադյարն ասել է, որ այն պարունակում է մոտ 60 000 անուն։ BBC-ն հայտնել է, որ փաստաթղթերում կան գաղտնի ծառայությունների հավաքագրած մարդկանց անձնական տվյալները։

Կոմունիստական իշխանության ավարտից հետո գործերը բացելու փորձերը բազմիցս ձգձգվել էին։ Արխիվի տնօրենի խոսքով՝ 1990–1997 թթ․ փաստաթղթերը եղել են ներքին գործերի նախարարության տնօրինության տակ։ Մադյարը, որը վարչապետ է դարձել ապրիլին Վիկտոր Օրբանին հաղթելուց հետո, խոստացել էր հանրության համար հասանելի դարձնել փաստաթղթերը և դրանց հրապարակումը համարել է ժողովրդավարական անցման խոստումներից մեկի կատարումը։

Մադյարը կոչ է արել փաստաթղթերին մոտենալ արժանապատվությամբ և մարդասիրությամբ՝ ասելով, որ շատ ընտանիքներ կբախվեն դժվար տեղեկությունների՝ հաճախ մահացած հարազատների մասին։ Նրա խոսքով՝ տրավման հաղթահարելու համար անհրաժեշտ են քննարկումներ և հարցեր։

Ինչ է նշանակում շտեմարանում անվան առկայությունը

Հունգարիայի պետական անվտանգության պատմական արխիվի գլխավոր տնօրեն Չեհ Գերգյո Բենդեգուզն ասել է, որ շտեմարանում անվան առկայությունը վկայում է պետական անվտանգության հետ որևէ առնչության մասին, բայց ինքնին չի ապացուցում համագործակցությունը։ Հավաքագրման փորձը կարող էր ձախողվել, կամ անձը կարող էր վաղ փուլում հրաժարվել համագործակցությունից։

Արխիվը հայտարարել էր, որ փաստաթղթերը հնարավոր կլինի ներբեռնել և որոնել ծննդյան տվյալներով, ծածկանունով, փաստաթղթի տեսակով կամ գործի համարով։ Չեհն ասել էր նաև, որ տեքստերում ակնկալվում են քողարկումներ, քանի որ առողջության, կախվածությունների, սեռական կյանքի և սեռական կողմնորոշման մասին տվյալները պետք է պաշտպանված մնան։

1949–1989 թթ․ միակուսակցական կոմունիստական իշխանության օրոք գաղտնի ոստիկանությունը քաղաքացիներին հսկելու համար օգտագործում էր իրազեկողների՝ հաճախ ստիպելով նրանց տեղեկություններ տրամադրել գործընկերների, ընկերների կամ հարազատների մասին։ Արխիվի գնահատմամբ՝ իշխանությունները հավաքագրել էին մոտ 150 000 իրազեկողի, սակայն նրանց մոտ երկու երրորդի վերաբերյալ փաստաթղթերն այլևս գոյություն չունեն։ Շատ գործեր ոչնչացվել են հակախորհրդային ապստամբության ժամանակ կամ թաքցվել ժողովրդավարական անցման ընթացքում։ Ենթադրվում է, որ դրանցից մի քանիսը տարվել են Մոսկվա։

1956-ի ինստիտուտ հիմնադրամի պատմաբան Լասլո Էյորշին AFP-ին ասել է, որ արխիվների բացումը զգալիորեն ավելի շատ տեղեկություններ է հասանելի դարձնում հավաքագրման և անվտանգության համակարգի աշխատանքի մասին։ Նա կանխատեսել է հանրային ու անձնական բացահայտումներ և հնարավոր խառնաշփոթ առաջիկա ամիսներին։

Ավելի մանրամասն գործերը կհրապարակվեն ավելի ուշ

Որպես B գործեր հայտնի հավաքագրման փաստաթղթերը թվայնացվում են և կհրապարակվեն 2027 թ․ փետրվարի 25-ին, հայտնել է BBC-ն։ Արխիվի տնօրենն ավելի վաղ հայտարարել էր, որ դրանք կհրապարակվեն մինչև այդ օրը։ BBC-ի տեղեկացմամբ՝ գործերն ավելի մանրամասն պատկերացում կտան հավաքագրման և տրամադրված տեղեկությունների արժեքի մասին։

Չեհն ասել է, որ իրականում ինչ համագործակցություն է տեղի ունեցել պարզելու համար կարող են անհրաժեշտ լինել լրացուցիչ հետազոտություն և հավաքագրման գործերը։ Դրանցով կարելի է հետևել հավաքագրման նախապատրաստմանը, հսկողությանը, ճնշմանը, ինչպես նաև համագործակցության ընթացքին ու ավարտին։

Արխիվը նախատեսում է նաև օգնել մարդկանց մեկնաբանել փաստաթղթերը՝ բացատրելով պետական անվտանգության աշխատանքը, հավաքագրման մեթոդներն ու փաստաթղթերի մասնագիտական տերմինները։ Դրան կօգնեն փոդքասթները, տեսանյութերը և հանրային քննարկումները։

Հունգարիայի խորհրդարանը 2026 թ․ սեպտեմբերի 15-ին օրենք է ընդունել արխիվներից օգտվելու հնարավորություններն ընդլայնելու համար։ Դրա հայտարարված նպատակն էր ճանաչելի դարձնել անցյալը և ամրապնդել մարդկանց՝ իրենց մասին փաստաթղթերին ծանոթանալու իրավունքը։ Չեհն ասել է, որ շահագրգիռ անձինք և նրանց ժառանգները կարող են ուղղումներ ու իրենց պատմությունները ներկայացնել արխիվ, որտեղ դրանք կթվայնացնեն և հասանելի կդարձնեն բնօրինակ փաստաթղթերի հետ միասին։

Սեպտեմբերին կայացած ճեպազրույցում Չեհն ասել էր, որ փոփոխության առաջարկով հրապարակման սկզբնական՝ հոկտեմբերի 20-ի օրը մի քանի շաբաթով հետաձգվում է, իսկ կայքի գործարկումը նախատեսված է նոյեմբերի 4-ին։ Հայտարարված բարեփոխումները նաև ընդլայնում են հետազոտության հնարավորությունները, արագացնում մինչև 1990 թ․ փաստաթղթերի գաղտնիության վերանայումը և կրճատում պաշտպանության ժամկետները։ Ընթացակարգերը պարզեցվում են, հարազատների իրավունքներն ընդլայնվում են, իսկ հսկողության ենթարկված մարդիկ կարող են իմանալ իրենց գործերով զբաղված համագործակիցների և հաստիքային սպաների ինքնությունը։