Հետազոտողները վերականգնել են Նեպալի մահաբեր ջրհեղեղի պատճառ դարձած փլուզման ընթացքը


Ուսումնասիրությունը Նեպալի և Չինաստանի տվյալներով քննում է օգոստոսի 26-ի փլուզումն ու դրան նախորդած ավելի թույլ ազդանշանները։ Հետազոտողները պարզում են՝ արդյոք այդ ազդանշանները կարող են օգնել հայտնաբերել անկայուն լանջերը։
Հետազոտողները Նեպալում և Չինաստանում գրանցված գետնի տատանումների տվյալներով վերականգնել են լեռնալանջի այն փլուզման ընթացքը, որն առաջացրել էր Նեպալի՝ 2026 թ․ օգոստոսի 26-ի ջրհեղեղը։ Seismica հանդեսում հրապարակված ուսումնասիրությունը, որի մասին հոկտեմբերի 14-ին գրել է Inside Climate News-ը, հայտնաբերել է փլուզմանը նախորդած ավելի թույլ ազդանշաններ։ Դրանց նշանակությունը դեռ ուսումնասիրվում է․ դրանք լանջի անկայունության հնարավոր նշաններ են, ոչ թե աղետը կանխատեսելու ապացուցված միջոց։
Աղետը սկսվել է, երբ Նեպալի ու Չինաստանի սահմանին մոտ փլուզվել է Հիմալայների մի լեռնալանջ։ Միլիոնավոր խորանարդ մետր ժայռաբեկորներ ու սառույց շարժվել են ներքև՝ Տրիշուլի գետի երկայնքով հանկարծակի ջրհեղեղ առաջացնելով։ Inside Climate News-ի մեջբերած՝ Associated Press-ի տվյալներով՝ հոկտեմբերի 7-ի դրությամբ հաղորդվել էր առնվազն 1 455 զոհի մասին, իսկ 5 285 մարդ դեռ անհետ կորած էր։
Սեյսմիկ սարքերը չափում են գետնի տատանումները, որոնք կարող են առաջանալ ինչպես երկրաշարժերից, այնպես էլ ժայռաբեկորների ու սառույցի մեծ զանգվածների շարժումից։ Հետազոտողների հաշվարկով՝ հիմնական փլուզումը սկսվել է Նեպալի ժամանակով առավոտյան ժամը 8:37-ին։ Դրա առաջացրած ազդանշաններն այնքան ուժեղ էին, որ դրանք գրանցել են աշխարհի տարբեր վայրերում տեղադրված սարքերը։
Այդ տատանումների հիման վրա երկրաշարժերի մասին տեղեկություններ հրապարակող ԱՄՆ երկրաբանական ծառայությունը սկզբում իրադարձությունը դասակարգել է որպես 4,4 մագնիտուդով երկրաշարժ։ Հետագայում ծառայությունը պարզել է, որ ազդանշանն առաջացել էր հենց սողանքից։ Նեպալի երկրաշարժերի մշտադիտարկման և հետազոտությունների ազգային կենտրոնի ղեկավար, ուսումնասիրության համահեղինակ Լոկ Բիջայայի խոսքով՝ նեպալցի հետազոտողները նույնպես վերանայել են իրենց գրանցումները և պարզել, որ հիմնական ազդանշանը սովորական երկրաշարժի ազդանշանի նման չէր։

Հազար տարվա մոդելը քննում է, թե ինչու են որոշ խզումներ կանգ առնում Հարավային Կալիֆոռնիայի այս հանգույցում, իսկ մյուսները՝ շարունակվում երկու խզվածքային համակարգերով։
Թիմը հայտնաբերել է 2,5 մագնիտուդով սեյսմիկ իրադարձություն, որը տեղի էր ունեցել փլուզումից մոտ 17 րոպե առաջ՝ 10 կիլոմետրից պակաս հեռավորության վրա։ Այն կարող էր նպաստել փլուզմանը, բայց ուսումնասիրության համահեղինակ, Կատմանդուում Նեպալի գիտության և տեխնոլոգիաների ակադեմիայի երկրաֆիզիկոս Շիբա Սուբեդին ասել է, որ հետազոտողները վստահ չեն՝ այդքան փոքր իրադարձությունը բավարար էր նման փլուզում առաջացնելու համար։ Փլուզումն անմիջապես հրահրած գործոնը դեռ անհայտ է։
Հետազոտողները նաև հայտնաբերել են նախորդ երկու շաբաթվա ընթացքում այդ տարածքում տեղի ունեցած ավելի քան 60 փոքր սեյսմիկ իրադարձություն, որոնցից մի քանիսը՝ փլուզմանը նախորդած ժամերին։ Նրանց ենթադրությամբ՝ դրանցից որոշները կարող էին լինել ոչ թե երկրաշարժեր, այլ «սողանքային ցնցումներ»՝ մակերևույթին մոտ առաջացած տատանումներ, երբ ծանրության ուժը լեռնալանջի մասերը քաշում է ներքև։ Նման ազդանշանները կարող էին վկայել լանջի կայունության խախտման մասին, բայց դրանց կապը վերջնական փլուզման հետ դեռ պարզված չէ։ Ուսումնասիրության համահեղինակ, Շվեյցարիայի Լոզանի համալսարանի երկրաֆիզիկայի պրոֆեսոր Դյորդ Հետենին ասել է, որ այլ հետազոտողներ այժմ ավելի մանրամասն են ուսումնասիրում դրանք։
Կլիմայի դերը նույնպես անորոշ է։ Հետենիի խոսքով՝ սառույցի և սառցադաշտերի շարժման փոփոխությունները կարող են փոխել դրանց տակ գտնվող ապարներում լարումները և կարող էին նպաստել անկայունությանը։ Նրա կարծիքով՝ այս ծավալի փլուզումն ամեն դեպքում տեղի կունենար․ կլիմայի փոփոխությունը կարող էր ազդել դրա ժամանակի վրա, բայց միայն դրանով փլուզումը բացատրել չի կարելի։
Science News-ի սեպտեմբերի 29-ի հոդվածը նկարագրում էր նախազգուշացման համակարգ, որը նախատեսված էր հիմնականում մուսոնային ջրհեղեղների համար, երբ գետի ջրի մակարդակն աստիճանաբար է բարձրանում։ Դրա չափիչները տվյալները փոխանցում էին 10 րոպեն մեկ։ Հանկարծակի սելավը՝ ջրի ու բեկորների արագ շարժվող խառնուրդը, ոչնչացրել է չորս տվիչ՝ նախքան դրանք կհասցնեին ահազանգել։ Ոչնչացված տվիչները փլուզման վայրից 9-ից 100 կիլոմետր հեռավորության վրա էին։
Իշխանությունները սելավի մասին իմացել են մարդկանց փոխանցած տեղեկություններից և շտապել տեքստային հաղորդագրություններ ուղարկել ու ձեռքի բարձրախոսներով հասնել գետափնյա քաղաքներ։ Գետի ստորին հոսանքի երկայնքով բնակվողներից շատերը նախազգուշացումը ստացել են սելավի հասնելուց ընդամենը մի քանի րոպե կամ նույնիսկ ավելի քիչ ժամանակ առաջ։ Փրկվածներն ու գիտնականները Science News-ին ասել են, որ նախազգուշացման համակարգերի խոցելիությունը և համայնքներում գործողությունների վատ համակարգումը հավանաբար ավելացրել են զոհերի թիվը։
| Մոտեցում | Ինչ կարող է փոխել | Ներկա վիճակ |
|---|---|---|
| Սահմանված մակարդակին հասնելուն պես տվյալներ փոխանցող գետային չափիչներ | Տվյալները փոխանցում են հենց որ ջուրը հասնում է սահմանված մակարդակին՝ չսպասելով հերթական 10-րոպեանոց միջակայքի ավարտին։ | Քննարկվում է Նեպալի պաշտոնյաների կողմից։ |
| Բարձրադիր վայրերում տեղադրված պահուստային տվիչներ | Կարող են նախազգուշացնելու համար ժամանակ շահել, եթե ավելի ցածր տեղադրված կայանները ոչնչացվեն։ | Քննարկվում է ժայռերին պահուստային տվիչներ ամրացնելու տարբերակը։ Կամուրջներին ամրացված համակարգերն արագ ոչնչացվել էին։ |
| Սեյսմաչափեր | Հայտնաբերում են գետնի շարժումները, այդ թվում՝ ջրհեղեղից առաջացող տատանումները։ | 2016 թվականին Նեպալում տվիչները գրանցել են ջրհեղեղի ազդանշաններ։ Իրական ժամանակում նախազգուշացումը դրանց առաջարկվող կիրառությունն է, ոչ թե այն ժամանակ հաստատված արդյունքը։ |
Ավելի վաղ սեյսմիկ տվյալները ստացվել էին վեց սարքից, որոնք Տրիբհուվանի համալսարանի ինժեներ-երկրաբան Բասանտա Ռաջ Ադհիկարին և նրա թիմը տեղադրել էին Նեպալի Բհոտեկոշի գետի երկայնքով՝ 2015 թվականի երկրաշարժից հետո։ Նրանք ուսումնասիրում էին, թե որքան ժամանակ է անհրաժեշտ տեղանքի կայունացման համար։ Երբ 2016 թվականի հուլիսին Տիբեթում մի սառցադաշտային լիճ ճեղքեց իր պատնեշը, առաջացած ջրհեղեղն արձակեց հստակ ազդանշաններ, որոնք սարքերը գրանցեցին։ Ադհիկարիի կարծիքով՝ իրական ժամանակում աշխատելու դեպքում նման համակարգերը կարող են հայտնաբերել ջրհեղեղները և նախազգուշացնել գետի ստորին հոսանքի երկայնքով գտնվող համայնքներին։
Աշխատող տվիչը նախազգուշացման համակարգի միայն մի մասն է։ Սեպտեմբերի 29-ի հոդվածում որպես Ցյուրիխում գործող Geoprevent-ի երկրաբանական մշտադիտարկման մասնագետ ներկայացված Օլաֆուր Շտիտելմանի խոսքով՝ համակարգերին անհրաժեշտ են հուսալի էլեկտրամատակարարում, կապի ցանց և յուրաքանչյուր օղակում պահուստային միջոցներ։ Ալպերում օգտագործվող սարքավորումները պետք է հարմարեցնել տեղական ենթակառուցվածքներին, որպեսզի դրանք կարողանան աշխատել Հիմալայներում։
Շտիտելմանի գնահատմամբ՝ մի քանի տվիչով նախազգուշացման ամբողջական համակարգերը, անհրաժեշտ ենթակառուցվածքներով ու պահուստային միջոցներով հանդերձ, արժեն տասնյակ հազարներից մինչև միլիոնավոր դոլարներ։ Այդ ծախսը սահմանափակում է դրանց լայն կիրառումը։ Ցյուրիխի համալսարանի աշխարհագրագետ Քրիստիան Հուգելը խորհուրդ է տվել համատեղել տարբեր տվիչներ, այդ թվում՝ սեյսմիկ կայանների հետ կիրառել գետի մի ափից մյուսը ձգված լարեր՝ միայն մեկ սարքի վրա հույս դնելու փոխարեն։
Արդեն սկսված ջրհեղեղը հայտնաբերելը տարբերվում է փլուզումը կանխատեսելուց։ Գիտնականները չեն կարող հեշտությամբ ուսումնասիրել մակերևույթի տակ թաքնված ճեղքման գոտին կամ որոշել, թե որքան ժայռաբեկոր ու սառույց է պոկվելու։ Նեպալի փլուզումից առաջ արբանյակային պատկերներում երևացող ճեղքերը հստակ նախազգուշացում չէին, քանի որ նման ճեղքեր կան Հիմալայների շատ վայրերում, Science News-ին ասել է Հուգելը։
Շվեյցարիայի Բլատեն գյուղում լեռնային վտանգներին հետևող տեղացի դիտորդն արտասովոր շարժում էր նկատել 2025 թվականի մայիսին տեղի ունեցած սառցադաշտի փլուզումից առաջ։ Ըստ Հուգելի՝ իշխանությունները տվիչներ էին բերել և բնակիչներին տարհանել գյուղն ավերած փլուզումից մոտ մեկ շաբաթ առաջ՝ փրկելով հարյուրավոր կյանքեր։ Այդ փլուզման ծավալը Նեպալի փլուզման ծավալի մեկ տասներորդն էր կամ ավելի փոքր։
Դեռ պարզ չէ՝ տեղացի դիտորդները կարո՞ղ էին ճանաչել Նեպալում մոտեցող աղետի նշանները և մշտադիտարկման համար համարժեք միջոցներ ապահովել։ Տեղանքը դժվարամատչելի է, իսկ սահմանին մոտ գտնվելը նաև քաղաքական բարդություններ է առաջացնում։
Աշխատող տվիչներն ինքնին չեն լուծում այն հարցերը, թե ով է որոշում ահազանգել, ինչպես են բնակիչները ստանում ու հասկանում հաղորդագրությունը, կամ ով է համակարգում տարհանումը։ Նախկին կեղծ ահազանգերը նույնպես կարող են թուլացնել հետագա նախազգուշացումների հանդեպ վստահությունը, բացատրում է Science News-ը։
Դհունգե Բազարի խանութպան Պրակաշ Պյակուրելը պարբերականին ասել է, որ օգոստոսի 26-ին՝ առավոտյան մոտ ժամը 9:10-ին, ոստիկանության բարձրախոսով հնչած հայտարարությունը քաղաքի աղմուկի պատճառով դժվար էր լսել։ Նրանից ժամանակ պահանջվեց այն հասկանալու, խանութը փակելու և ընտանիքին զգուշացնելու համար։ Այնուհետև ընտանիքը քննարկում էր՝ հեռանա՞լ, թե՞ ոչ։ Ժամը 9:15-ին ջուրն ու բեկորները հասան նրանց՝ ստիպելով բարձրանալ վերին հարկեր։ Նրանք փրկվեցին՝ մնալով իրենց տանը։
Այդ առավոտ Տրիբհուվան Տրիշուլի միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Ռաջենդրա Դավադին քայլեր ձեռնարկեց՝ աշխատակցից բանավոր տեղեկանալով գետի վերին հոսանքում ջրի բարձրացման մասին և չսպասելով պաշտոնական հաստատման։ Science News-ի հաղորդմամբ՝ նա հրահանգեց հնչեցնել դպրոցի զանգը, ուսուցիչներին հանձնարարեց տարհանել դասարանները, իսկ աշակերտներին տեղափոխող վարորդներին ասաց գնալ ավելի բարձրադիր վայրեր՝ փրկելով ավելի քան 900 աշակերտի։
Inside Climate News-ի հաղորդմամբ՝ Հնդկաստանը, Չինաստանը և Նեպալը սեյսմիկ տվյալներ փոխանակելու ընթացակարգեր չունեն։ Բիջայայի խոսքով՝ տվյալների սահմանափակ հասանելիությունն անորոշություն է ստեղծում իրադարձությունների տեղը որոշելիս և վաղ նախազգուշացման համակարգեր մշակելիս։ Այս ուսումնասիրության համար թիմը բանակցել է չինական գրանցումները ստանալու շուրջ և անհրաժեշտ տվյալներն ստացել հաջորդ օրը։
Հետենին կոչ է արել տարածաշրջանում տվյալներ փոխանակել և առաջարկել վտանգները հայտնաբերելու ու նախազգուշացումներ տարածելու համար համատեղել ջրի մակարդակի չափիչները, արբանյակային մշտադիտարկումը և ինֆրաձայնը՝ օդի տատանումները, որոնց հաճախականությունն ավելի ցածր է, քան մարդը կարող է լսել։ Նա դրանք ներկայացրել է որպես բարելավումներ, որոնք կիրականացներ բավարար միջոցների դեպքում, ոչ թե որպես արդեն տեղադրված նախազգուշացման համակարգ։ Սուբեդին նույնպես հորդորել է ներդրումներ անել նախազգուշացման մի քանի եղանակներում, քանի որ նման իրադարձությունները կարող են կրկնվել։
Փոքր սեյսմիկ իրադարձությունների հետագա վերլուծությունը շարունակվում է։ Այդ աշխատանքով պարզվում է՝ արդյոք ազդանշանները վկայում էին լեռնալանջի կայունության խախտման մասին։ Մշտադիտարկման և տվյալների փոխանակման առաջարկվող փոփոխությունները դեռ չեն հաստատում, որ նման ազդանշաններով կարելի է հուսալիորեն կանխատեսել փլուզումը։
3 րոպե

Նռնաքարի մանր ներփակումները պահպանել են վաղ տաք փուլի հետքերը, որոնք միայն ապարի ամենախոր թաղման պայմաններով հնարավոր չէր լինի բացահայտել։
5 րոպե

Կարճ էլեկտրական իմպուլսները նվազեցրել են շարժվող մագնիսական հոսքի ու տաքացման խանգարող ազդեցությունը՝ բացահայտելով երկու գերհաղորդիչ նյութերի տարբեր արձագանքները։
3 րոպե