Կենսաբանությունը գուցե քվանտային չէ, բայց կենդանի ցանցերից մի քանիսը կարող են կրկնօրինակել քվանտային մաթեմատիկան
Կենսաբանությունը գուցե քվանտային չէ, բայց կենդանի ցանցերից մի քանիսը կարող են կրկնօրինակել քվանտային մաթեմատիկան
ԳԲ
Փրինսթոնի համալսարանի քիմիկոս Գրեգորի Սքոլզը ժամանակին ֆոտոսինթեզում քվանտային ազդեցությունների նշաններ էր տեսնում։ Այժմ նա պնդում է, որ սովորական տատանվող մասերից կազմված մեծ ցանցերը կարող են ստեղծել վիճակներ, որոնք ենթարկվում են քվանտային մաթեմատիկային՝ առանց ընդհանրապես քվանտային լինելու։
Մոտ երկու տասնամյակ որոշ գիտնականներ հույս են ունեցել, որ կենդանի օրգանիզմները կարող են իրենց գործառույթներն իրականացնելու համար օգտագործել քվանտային ազդեցություններ՝ ամենափոքր մասնիկների տարօրինակ վարքը։ Փրինսթոնի համալսարանի քիմիկոս Գրեգորի Սքոլզը նրանց թվում էր, ովքեր ոգևորված էին այս գաղափարով։ Quanta Magazine-ի փոխանցմամբ՝ այժմ նա կասկածում է, որ քվանտային ազդեցությունները դեր են խաղում կյանքում։ Նա առաջարկում է, որ կյանքը գուցե ոչ թե օգտագործում է իսկական քվանտային ազդեցություններ, այլ ընդօրինակում է դրանք։
Վերջին երեք տարում հրապարակված մի քանի հոդվածներում Սքոլզը և գործընկերները ցույց են տվել, որ սովորական, դասական օբյեկտներից կազմված բարդ ցանցերը կարող են առաջացնել վարք, որը մաթեմատիկորեն ընդօրինակում է քվանտային օբյեկտներին։ Ստացվող վիճակներն իրականում քվանտային չեն։ Աղբյուրը դրանք անվանում է միայն «քվանտանման»։ Դրանք առաջանում են, երբ բազմաթիվ փոխազդող, տատանվող մասեր գումարվում են մեկ ընդհանուր ամբողջության, որի վարքը ենթարկվում է նույն մաթեմատիկային, որով ֆիզիկոսները կանխատեսումներ են անում քվանտային աշխարհի մասին։
Գուցե ամենամեծ մասշտաբներում քվանտային կենսաբանությունը նշանակում է օգտագործել 3,5 միլիարդ տարվա էվոլյուցիան՝ պարզելու համար, թե ինչպես ստանալ այն գործառույթները, որոնք կարելի է ստանալ քվանտային համակարգերից։
Ինչու է բջջում քվանտային ազդեցությունները դժվար պահպանել
Քվանտային մասնիկը չի գտնվում մեկ որոշակի վիճակում։ Այն կարող է լինել սուպերպոզիցիայի մեջ՝ միաժամանակ մի քանի հնարավոր վիճակների խառնուրդում, որոնք իրենց պահում են ինչպես իրար վրա դրված ալիքներ։ Երբ այդ ալիքները բավականաչափ կարգավորված են իրար ուժեղացնելու կամ չեզոքացնելու համար, վիճակները կոչվում են կոհերենտ։ Կոհերենտությունը փխրուն է։ Նույնիսկ շրջակա միջավայրի աննշան աղմուկը, օրինակ՝ ջերմության պատճառով ատոմների տատանվելը, կարող է այն ոչնչացնել։ Ֆիզիկոսներն սա անվանում են դեկոհերենտություն։ Տաք, խոնավ բջջի ներսում դեկոհերենտությունը պետք է լինի գործնականում ակնթարթային։
Որոշ քվանտային վարք բջիջներում իրոք տեղի է ունենում։ Շատ փոքր մասնիկները, օրինակ՝ ջրածնի ատոմները, կարող են «թունելավորվել» էներգետիկ արգելքների միջով, որոնք այլ կերպ չէին կարող հաղթահարել, և կան ապացույցներ, որ թունելավորումն օգնում է բացատրել, թե ինչու են որոշ ֆերմենտներ այդքան արագ արձագանքում։ Սակայն այս թունելավորումն երկարակյաց կոհերենտություն չի պահանջում, և այն տեղի է ունենում նույնիսկ ոչ կենդանի քիմիական նյութերով լի կոլբայում։ Քվանտային կենսաբաններին հետաքրքրող հարցն այն է, թե արդյոք կյանքը կարող է կոհերենտությունը պահել այնքան երկար, որ այն օգտագործի որպես ռեսուրս։
Ֆոտոսինթեզի արդյունքը, որը չդիմացավ ստուգմանը
Ֆոտոսինթեզն ամենահեռանկարային օրինակն էր։ Բույսերը և որոշ բակտերիաներ լույսը գրավում են գունանյութերի և սպիտակուցների դասավորություններով, որոնք կոչվում են լույսը հավաքող կոմպլեքսներ։ Նրանց կլանած գրեթե յուրաքանչյուր ֆոտոն ի վերջո ապահովում է ֆոտոսինթեզի էներգիան։ Գիտնականները կարծում էին, որ եթե կլանված էներգիան մնա քվանտային կոհերենտ, ապա կարող է միաժամանակ ուսումնասիրել նպատակակետին տանող մի քանի ուղի՝ թափառելու և կորչելու փոխարեն։
2007 թվականին Կալիֆոռնիայի համալսարանի Բերկլիի ճյուղի Գրեհեմ Ֆլեմինգը չափազանց արագ լազերային իմպուլսներով ազդեց բակտերիայի լույսը հավաքող կոմպլեքսի վրա և տեսավ համաժամանակեցված «զարկեր»։ Այդ ժամանակ զարկերը թվում էին քվանտային կոհերենտության ապացույց։ Այլ հետազոտողներ, այդ թվում՝ Սքոլզը, գտան նմանատիպ զարկեր՝ նույնիսկ սենյակային ջերմաստիճանում կատարված փորձերում։
Ավելի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունից հետո պարզվեց, որ Ֆլեմինգի թիմի նկարագրածի նման զարկերն արտացոլում են տատանվող մոլեկուլային կապերի միջև ռեզոնանս, այլ ոչ թե քվանտային կոհերենտություն։ Գիտնականները դեռ ուսումնասիրում են այդ ռեզոնանսը, սակայն այն երկարակյաց, հեռահար կոհերենտություն չէ։ Հետազոտողները քվանտային ազդեցություններ են ենթադրել նաև այլ ոլորտներում, օրինակ՝ թռչուններին կողմնորոշվելու օգնող մագնիսական զգայարանում՝ ապացույցների տարբեր աստիճանով։ Quanta-ի փոխանցմամբ՝ կենսաբանական գործառույթ ունեցող որևէ երկարակյաց քվանտային կոհերենտության վերաբերյալ որոշիչ ապացույց դեռ չկա։
Վերլուծություն
Ինչպես կարող են սովորական տատանիչները հետևել քվանտային մաթեմատիկային
Մաթեմատիկորեն քվանտային վիճակը վեկտոր է՝ թվերի դասավորված ցուցակ, որը նշում է դիրք հնարավորությունների տարածության մեջ, որը կոչվում է Հիլբերտի տարածություն։ Այդ թվերը կրում են նաև ալիքի փուլը, այսինքն՝ թե ինչպես են դասավորված նրա գագաթներն ու իջվածքները։ Փուլը որոշում է՝ երկու ալիք գումարվում են, թե չեզոքացնում իրար, ինչը հենց ինտերֆերենցն է։
2024 թվականին Սքոլզը գտավ տատանիչների՝ կանոնավոր շարժում կրկնող մասերի, ցանցեր նախագծելու եղանակ, որպեսզի դրանք հանգրվանեն կայուն համաժամանակեցված օրինաչափությունների մեջ, ինչպես ծափահարող ամբոխը, որը ծափահարում է նույն ռիթմով։ Այդ օրինաչափությունները կարելի է նկարագրել որպես վեկտորներ Հիլբերտի տարածության մեջ։ Մասնավորապես՝ ցանցերը կարող են ընդօրինակել քյուբիթը՝ ամենապարզ քվանտային միավորը, որն ունի երկու վիճակ (օրինակ՝ 1 կամ 0) և կարող է լինել երկուսի սուպերպոզիցիայի մեջ։ Փերդյու համալսարանի համակարգչային գիտնական Իթան Դիքին ասել է, որ այդ էֆեկտը բացառապես բխում է ցանցի մաթեմատիկական կառուցվածքից։
Հոդվածը զգուշացնում է, որ նման մաթեմատիկան չի նշանակում նման ֆիզիկա։ Թռչող բեյսբոլի գնդակը և կակտուսի փշի ծայրը երկուսն էլ գծում են քառակուսային հավասարումներով նկարագրվող աղեղներ, բայց դրանք ձևավորվում են տարբեր ուժերով։ Նույն կերպ դասական և քվանտային համակարգերի միջև մաթեմատիկական կապը ֆիզիկական կապ չէ։
Վերլուծություն
Հնարավոր կիրառություններ և բարձր գին
Հետագա աշխատանքում Սքոլզը և գործընկերները ցույց տվեցին, որ քվանտանման բիթերը կարելի է միացնել ավելի մեծ ցանցերի մեջ, որոնք մնում են քվանտանման։ Նրանք նաև ցույց տվեցին, թե ինչպես կարող է ցանցն ընդօրինակել քվանտային տրամաբանական վենտիլ՝ պարզ հաշվարկ կատարող շղթա։ Դիքին և նրա դոկտորական համաղեկավար Սաբրե Քայսը՝ Հյուսիսային Կարոլինայի պետական համալսարանի քվանտային քիմիկոս, քվանտային մեքենայական ուսուցման և բարդ համակարգերի մոդելավորման մեջ տեսնում են «գործնական կիրառությունների ուժեղ ներուժ»։
Այդ կիրառությունները լուրջ խոչընդոտի են բախվում։ Ցանցի բարդությունը կտրուկ աճում է, երբ քվանտանման բիթերը միացվում են իրար։ Սքոլզի խոսքով՝ քվանտային տրամաբանական վենտիլները կատարյալ ընդօրինակելու համար «անհրաժեշտ են անսահման ռեսուրսներ, ֆիզիկական ռեսուրսներ»։ Դիքին փնտրում է հաշվողական առումով արդյունավետ եղանակներ այդ վիճակները ստանալու համար։ 2026 թվականին նա հրապարակեց աշխատանք, որում ցույց է տալիս, որ ցանցերը կարելի է նախագծել այնպես, որ դրանք ստեղծեն քվանտային վիճակների ավելի շատ տեսակներ, քան թույլ էր տալիս Սքոլզի սկզբնական շրջանակը։
Առնչվող գաղափարները հասնում են նաև ուղեղի հետազոտությանը՝ ոլորտ, որտեղ քվանտային պնդումները բուռն քննարկումների են արժանացել։ Ռոջեր Պենրոուզի 1989 թվականի առաջարկը, թե գիտակցությունը ծագում է ուղեղում քվանտային ազդեցություններից, քիչ նյարդաբաններ են լուրջ ընդունում։ Մաքս Պլանկի ընկերության Էռնստ Շտրյունգմանի ինստիտուտի նյարդաֆիզիոլոգ Վոլֆ Զինգերը սկզբում կասկածով էր վերաբերվում քվանտանման մոդելավորմանը։ 2025 թվականին նա և գործընկերները ցույց տվեցին, որ տատանումների ավելացումը որոշակի տեսակի պարզ նեյրոնային ցանցում այն դարձրել է ավելի արդյունավետ և կայուն։ Զինգերն ասել է, որ ինտերֆերենցը ցանցին տվել է աշխատելու համար նոր հարթություն՝ ժամանակը, քանի որ տատանման փուլը կոդավորում է, թե իրադարձություններն ինչպես են դասավորված ժամանակի մեջ միմյանց նկատմամբ։
Զգուշացում բառերի մասին և խճճվածության բաց հարցը
Օտտավայի համալսարանի ֆիզիկոս Էբրահիմ Քարիմին գովում է Սքոլզի շրջանակն իր նրբագեղության համար և ասում է, որ այն կարող է օգտակար լինել։ Միաժամանակ նա զգուշացնում է մաթեմատիկական կապին չափազանց մեծ կշիռ չտալու մասին և կարծում է, որ քվանտային բառապաշարը դասական համակարգերին մոտ չպետք է լինի։ Նրա նշմամբ՝ ինտերֆերենցը ոչ խորհրդավոր է, ոչ քվանտային։ Դա պարզապես ալիքների վարքի հատկություն է։
Հետազոտողները ցանկանում են ավելի լավ հասկանալ, թե երբ և ինչպես կարող են դասական համակարգերն ընդօրինակել քվանտային մաթեմատիկան։ Quanta-ի փոխանցմամբ՝ այդ գիտելիքը կարող է օգնել պարզել կենդանի օրգանիզմներում, այդ թվում՝ ուղեղում, քվանտային ազդեցությունների շուրջ վիճելի պնդումները։ Սքոլզն այժմ աշխատում է պարզելու, թե արդյոք դասական համակարգերը կարող են իմաստալից կերպով ընդօրինակել քվանտային խճճվածությունը՝ քվանտային կապը, որը թույլ է տալիս առանձին մասնիկներին կիսել մեկ ընդհանուր վիճակ։
Երևանն ավելի վաղ բանակցություններ էր վարել ֆրանսիական և պորտուգալական ընկերությունների հետ։ Հաղթած խումբը գլխավորում է չինական էներգետիկ ընկերություն, որն ունի առնվազն երկու ձախողված ծրագիր, դրանցից մեկը՝ Հայաստանում։ Գործարքի ֆինանսական պայմանները և ժամկետները չեն հրապարակվել։
Դատարանը երկու ամսով երկարաձգել է Հայաստանի ֆինանսների նախկին նախարարի կալանքը։ Նրա գերմանացի վիրաբույժն ասում է, որ նա արտերկրում ողնաշարի անհապաղ վիրահատության կարիք ունի, իսկ պետական փորձագետները վիճարկում են դրա անհրաժեշտությունը և ասում, որ ցուցման դեպքում վիրահատությունը հնարավոր է կատարել Հայաստանում։
Սեպտեմբերի 23-ին Smile-ին թույլատրվեց սկսել գիտական գործողությունները։ Նրա ուլտրամանուշակագույն տեսախցիկն արդեն գրանցում է հյուսիսափայլերը։ Ռենտգենյան տեսախցիկը դեռ ընդունում է չափից շատ կողմնակի լույս, և ESA-ն ակնկալում է, որ այն կնվազի մինչև հոկտեմբերի կեսը։