Գրեթե տասը րոպե տևած ռենտգենյան բռնկումը վկայում է նեյտրոնային աստղերի հնարավոր միաձուլման մասին


Կես վայրկյան տևած գամմա ճառագայթների բռնկումն ուղեկցվել է անսովոր երկար ռենտգենյան ճառագայթմամբ։ Հետազոտողների ենթադրությամբ՝ նոր ձևավորված մագնետարը կարող է բացատրել, թե ինչու է ռենտգենյան ճառագայթումն այդքան երկար տևել։
Աստղագետները համոզիչ ապացույցներ են գտել, որ գրեթե տասը րոպե տևած ռենտգենյան բռնկումն առաջացել է երկու նեյտրոնային աստղերի միաձուլումից։ Այս մասին ասվում է Science Bulletin-ում հրապարակված ուսումնասիրության մեջ, որին անդրադարձել է ScienceDaily-ն։ EP250704a/GRB 250704B անվանումը ստացած իրադարձությունը 2025 թ․ հուլիսի 4-ին գրանցել են SVOM, Insight-HXMT և Einstein Probe արբանյակները։ Գամմա ճառագայթների բռնկումը տևել է մոտ կես վայրկյան, սակայն Einstein Probe-ը գրեթե տասը րոպե գրանցել է պայծառ ռենտգենյան ճառագայթում։
Նեյտրոնային աստղերը չափազանց խիտ մնացորդներ են, որոնք մնում են զանգվածեղ աստղերի կյանքի ավարտից հետո։ Աստղագետներն ավանդաբար դրանց միաձուլումները հայտնաբերել են գամմա ճառագայթների կարճատև բռնկումներով, որոնք կարող են մարել երկու վայրկյանից էլ պակաս ժամանակում։ Եթե միաձուլման մասին թիմի մեկնաբանությունը ճիշտ է, ապա այս իրադարձության ժամանակ դիտվել է նման բախումից երբևէ գրանցված ամենաերկարատև սկզբնական ռենտգենյան բռնկումը՝ սկզբնական բռնկման հետ կապված ճառագայթումը։ Այս գնահատականը տվել է Նիկոլո Պասալևան, որը ղեկավարել է Չիլիում գտնվող Very Large Telescope աստղադիտակով կատարված հետագա դիտարկումները։
Արագ կազմակերպված հետագա դիտարկումները թիմին օգնել են ուսումնասիրել իրադարձությունը, մինչև այն կմարեր։ Very Large Telescope-ի X-Shooter գործիքը լույսը տարրալուծել է սպեկտրի՝ բացահայտելով կլանման առանձնահատկություններ, որոնց օգնությամբ հետազոտողները չափել են կարմիր շեղումը։ Դա լույսի ալիքի երկարությունների փոփոխությունն է, որն օգտագործվում է տիեզերական հեռավորությունը գնահատելու համար։ Չափված z=0.6610 արժեքը վկայում է, որ լույսը մինչև Երկիր հասնելը ճանապարհին է եղել ավելի քան վեց միլիարդ տարի։

Պարաշյուտի և վթարային փրկության նախատեսվող փորձարկումները կստուգեն անվտանգության կարևոր համակարգերը, սակայն սարքավորումների թռիչքային պատրաստվածությունն ու 2028–29 թվականներին անձնակազմով արձակման նպատակային ժամկետը դեռ անորոշ են։
Թիմն աստղադիտակի FORS2 գործիքով նաև փնտրել է պայծառ գերնոր աստղ։ Այդպիսի աստղային պայթյուն սովորաբար սպասվում է, եթե երկարատև ռենտգենյան բռնկումն առաջացել է զանգվածեղ աստղի կոլապսից։ Այդ դիտարկումների ընթացքում գերնոր աստղ չի հայտնաբերվել։ Հետազոտողների խոսքով՝ չափված հեռավորությունը, գերնոր աստղի բացակայությունը և բռնկման հատկությունները միասին համոզիչ ապացույցներ են տալիս նեյտրոնային աստղերի միաձուլման օգտին, բայց դեռ չեն հաստատում իրադարձության այդ ծագումը։
Վերլուծություն
Հետազոտողները ենթադրում են, որ բախումից կարող էր մագնետար ձևավորվել։ Ուսումնասիրության՝ նամակագրության համար պատասխանատու համահեղինակ Էլեոնորա Տրոյան մագնետարները նկարագրում է որպես արագ պտտվող նեյտրոնային աստղեր՝ հսկայական մագնիսական դաշտերով։ Նրա խոսքով՝ եթե միաձուլումից հետո նման մնացորդ է գոյանում, դրա մագնիսական էներգիան կարող է պայթյունն ավելի պայծառ դարձնել և ավելի երկար պահպանել ճառագայթումը։ Սա անսովոր երկարատև ռենտգենյան բռնկման հնարավոր բացատրություններից է։
Գտածոն կարող է նաև օգնել բացատրելու որոշ արագ ռենտգենյան անցողիկ երևույթներ՝ կարճատև, պայծառ ռենտգենյան բռնկումներ, որոնց ծագումը միշտ չէ, որ հայտնի է։ 2024 թվականի հունվարին արձակվելուց ի վեր Einstein Probe-ը հարյուրավոր նման երևույթներ է հայտնաբերել։ Դրանցից մի քանիսը կապվել են զանգվածեղ աստղերի մահվան հետ։ Նոր ուսումնասիրությունը ենթադրում է, որ նեյտրոնային աստղերի միաձուլումները կարող են բացատրել մյուսներից մի քանիսը, բայց ոչ բոլորը։
Նման նոր իրադարձությունները կարող են աստղագետներին օգնել պարզելու, թե նեյտրոնային աստղերի միաձուլումների արդյունքում որքան հաճախ են մագնետարներ ձևավորվում։ Այս բախումները նաև գրավիտացիոն ալիքներ են առաջացնում, որոնք տարածվում են տիեզերքով։ Պասալևան հույս ունի, որ դիտարկումների ապագա փուլերից մեկում հնարավոր կլինի գրանցել նույն աղբյուրից եկող ռենտգենյան բռնկում և գրավիտացիոն ալիքներ՝ անմիջականորեն կապելով երկու ազդանշանները։
2 րոպե

63 հետազոտություններում կանեփի օգտագործումը կապված էր թե՛ բռնություն գործադրելու, թե՛ բռնության ենթարկվելու հետ։ Արդյունքները չեն ապացուցում, որ կանեփն առաջացնում է դրանցից որևէ մեկը։
2 րոպե

Խորվաթիայի և Սլովենիայի հետ երկամյա ծրագիրը կենտրոնանում է ֆինանսավորման, կանոնակարգերի և վարչարարության վրա։ Այն աջակցում է բարեփոխմանը՝ առանց ապահովագրությունից օգտվելու նոր իրավունք սահմանելու։
3 րոպե