Մանթիայի մոդելը համապատասխանում է Արևմտյան Անտարկտիդայի վերելքի չափումներին


Մոդելը համապատասխանում է նաև ձգողականության արբանյակային չափումներին՝ չհակասելով երկարաժամկետ երկրաբանական գործընթացներին։ Այն վերակազմում է տարածաշրջանի սառույցի պատմությունն ու դրա տակ տեղի ունեցած շարժումները 1900-ից 2020 թվականներին։
Դոննա դեՊոլոն և նրա գործընկերները ստեղծել են Արևմտյան Անտարկտիդայի տակ գտնվող մանթիայի եռաչափ մոդել, որը համապատասխանում է մայր ապարների վերելքի և ձգողականության փոփոխության չափումներին՝ չհակասելով միլիոնավոր տարիներ տևող երկրաբանական գործընթացներին։ Ավելի վաղ ստեղծված, պակաս մանրամասն մոդելները ենթադրում էին, որ տարածաշրջանի տակ գտնվող վերին մանթիան ամբողջությամբ չափազանց թույլ է, ինչը հակասում էր Երկրի այլ մասերի համար արված գնահատումներին։
Հետազոտությունը, որը հրապարակվել է Science-ում 2026 թ․ նոյեմբերի 12-ին, վերակազմում է տարածաշրջանի սառույցի պատմությունը և Երկրի մակերևույթի ու ընդերքի շարժումները 1900-ից 2020 թվականներին։ Ամունդսենի ծովի ծոցի շրջանում՝ հալվող Թուեյթս և Փայն Այլենդ սառցադաշտերի տակ գտնվող տարածքի որոշ հատվածներում, գետինը բարձրացել է տարեկան մինչև 5 սանտիմետրով, հայտնել է Phys.org-ը։ Այդ վերելքը գետնի դիտարկված շարժումն է, մինչդեռ դրա տակ գտնվող մանթիայի հատկությունները գնահատվել են անուղղակիորեն։
Երբ սառույցի ծանրությունը նվազում է, Երկրի մակերևույթն անմիջապես առաձգականորեն վերականգնվում է, ապա շարունակում է ավելի դանդաղ հարմարվել, քանի դեռ մանթիայի նյութը հոսում է։ Սառցային բեռի փոփոխությանն ի պատասխան այս դեֆորմացիան կոչվում է սառցադաշտային իզոստատիկ հարմարում։ Մանթիան կազմված է պինդ ապարներից, սակայն կարող է դանդաղ հոսել․ դրա մածուցիկությունը՝ հոսքին դիմադրությունը, ազդում է գետնի վերականգնման արագության վրա։
Հետազոտության գլխավոր հեղինակներից մեկը՝ Կոլորադոյի Բոուլդերի համալսարանի երկրաֆիզիկայի ասպիրանտ դեՊոլոն, ասել է, որ սառույցի արագ կորստի և թույլ վերին մանթիայի համադրությունը թույլ է տալիս, որ այդ արձագանքը տեղի ունենա տասնամյակների, այլ ոչ թե հազարամյակների ընթացքում։ Թիմի անդամ է նաև նույն համալսարանի ասպիրանտ Տաո Յուանը։

Վերլուծություն
Թիմն օգտագործել է գետնի շարժման GPS չափումները, ձգողականության փոփոխության արբանյակային դիտարկումները և Անտարկտիդայի հետազոտական կայաններում տարիների ընթացքում հավաքված սեյսմիկ տվյալները։ Հետազոտողներն այդ դիտարկումները համադրել են համակարգչային մոդելավորման հետ՝ գնահատելու մանթիայի հատկությունները, որոնք հնարավոր չէ անմիջապես չափել սառույցի տակ։
Ընդհանուր առմամբ, գետնի վերականգնման արագությունն ու չափը կախված են ինչպես մանթիայի մածուցիկությունից, այնպես էլ սառցային բեռի ավելացման և նվազման պատմությունից։ Սեյսմիկ տոմոգրաֆիան կարող է մածուցիկության անուղղակի գնահատական տալ՝ որպես ցուցիչ օգտագործելով սեյսմիկ ալիքների արագությունը։
Ընդերքի պատկերները վկայում են, որ մանթիայի ջերմաստիճանն ու մածուցիկությունը տարբեր են ինչպես տարածաշրջանի տարածքում, այնպես էլ տարբեր խորություններում։ Համահեղինակ, Կոլորադոյի Բոուլդերի համալսարանի ֆիզիկայի պրոֆեսոր Շիցզե Չժոնգի խոսքով՝ այդ եռաչափ կառուցվածքը հաշվի առնելը վերացնում է ավելի վաղ մեկնաբանության և Երկրի այլ հատվածներում մանթիայի գնահատումների միջև անհամապատասխանությունը։
Հետազոտությանը մասնակցած Թասմանիայի համալսարանի պրոֆեսոր Մեթ Քինգն ասել է, որ Երկրի պինդ մասի ներսում շարժման գնահատումները կարող են օգնել գիտնականներին արբանյակային չափումներում այդ ազդանշանն առանձնացնել սառույցի փոփոխություններից։ Այդ տարանջատումը կարող է բարելավել սառույցի կորստի չափի գնահատումները։
Վերակազմումն անմիջապես չի ուսումնասիրում սառցածածկույթի կայունությունը և չի կանխատեսում դրա ապագան։ Քինգի խոսքով՝ մայր ապարների վերելքը կարող է սառույցը հեռացնել օվկիանոսի տաք ջրից և դանդաղեցնել սառցադաշտերի նահանջը, սակայն նա զգուշացրել է, որ բարձր արտանետումների սցենարների դեպքում վերելքը չի կարող կանխել նահանջը։ Չժոնգն ասել է, որ սառցածածկույթի ապագայի կանխատեսումների համար կարևոր է իմանալ, թե որքան արագ է Երկրի պինդ մասն արձագանքում սառույցի կորստին։ Երկրի և դրա վրա գտնվող սառույցի փոխազդեցության ըմբռնումը նաև օգնում է գնահատել, թե սառույցի հալոցքը որքան կարող է բարձրացնել ծովի մակարդակը։
OpenAI-ն հայտնել է, որ ChatGPT for Academic Researchers ընդլայնված ծրագրով աշխարհի հետազոտողներին կառաջարկի անվճար օգտվել իր գերբանականության (ԳԲ) առաջատար մոդելներից։
1 րոպե

Նահանգային առողջապահական մարմինները հայտարարել են ևս երկու մահվան մասին։ Հաղորդվում է, որ փորձագիտական խումբը պարզել է՝ ԱՄՆ-ն կորցրել է կարմրուկի վերացման կարգավիճակը, իսկ տարածաշրջանային առողջապահական կազմակերպությունը նախատեսում է եզրակացությունը հրապարակել նոյեմբերի 17-ին։
3 րոպե

Հետազոտող Ջեյդ Պագկաս-Բաթերի խոսքով՝ ֆինանսավորման պայմանների պատճառով ինքը հանել է կանխիկ վճարումները Չիկագոյում ՄԻԱՎ-ի վերաբերյալ $1,3 միլիոն արժողությամբ իր հետազոտությունից։ Նա նախատեսում է օգտագործել վաուչերներ և կրկին խնդրել մասնակիցների համաձայնությունը։
3 րոպե