Վկայությունները հուշում են, որ աստղի մահից հետո կարող էր նոր մոլորակ ծնվել


Սպիտակ թզուկի մթնոլորտի անսովոր քիմիական կազմն ու պայծառության փոփոխության մոտ 4,4-օրյա պարբերությունը կարող են վկայել աստղի արտանետած նյութից գոյացած գազային հսկայի մասին։ Մոլորակի գոյությունը դեռ հաստատված չէ։
Աստղագետները վկայություններ են գտել, որ մահացող աստղի արտանետած նյութից կարող էր մոլորակ ձևավորվել։ Ենթադրվող մոլորակը պտտվում է աստղի մնացորդի՝ HS 0209+0832-ի շուրջ։ Հետազոտողների խոսքով՝ եթե դրա գոյությունը հաստատվի, այն կլինի երբևէ հայտնաբերված երկրորդ սերնդի առաջին մոլորակը․ այսինքն՝ մոլորակ, որը ծնվել է իր սկզբնական աստղի մահից հետո, ոչ թե վերապրել այդ մահը։
Science News-ն արդյունքների մասին հայտնել է հոկտեմբերի 5-ին, երբ հետազոտությունը հրապարակվել է Nature Astronomy-ում։ Անգլիայի Քովենթրի քաղաքում գտնվող Ուորիքի համալսարանի աստղագետ Ջեյմի Ուիլյամսն ու գործընկերները համադրել են Hubble տիեզերական աստղադիտակի հին դիտարկումների նոր վերլուծությունն ու TESS տիեզերական աստղադիտակով կատարված պայծառության չափումները։
HS 0209+0832-ը սպիտակ թզուկ է՝ փոքր, խիտ միջուկ, որը մնում է, երբ Արեգակի նման փոքր զանգվածով աստղն ընդարձակվում է՝ վերածվելով կարմիր հսկայի, և արտանետում իր արտաքին շերտերի նյութը։ Աստղագետներն արդեն գտել են մոլորակներ, որոնք, ըստ երևույթին, վերապրել են այս անցումը։ Երկրորդ սերնդի մոլորակների գոյությունը կանխատեսվել էր ավելի քան 15 տարի առաջ, սակայն դրանց ձևավորումը մնում էր տեսական հնարավորություն։
Քիմիական տարրերի մեծ մասը սուզվում է սպիտակ թզուկի խորքերը, և նրա մթնոլորտը սովորաբար մնում է գրեթե ամբողջությամբ ջրածնից ու հելիումից կազմված։ Այնուամենայնիվ, սպիտակ թզուկների մեկ քառորդից մինչև կեսի մթնոլորտում կան ապարներում հանդիպող տարրեր, օրինակ՝ սիլիցիում ու երկաթ։ Դրանք հավանաբար գալիս են քայքայված մոլորակներից, որոնք աստղերը կլանել են ընդարձակվելիս։
1999 թվականին Hubble-ի դիտարկումները HS 0209+0832-ում ցույց էին տվել քիմիական նյութերի մի խառնուրդ, որի բաղադրիչները չէին նույնականացվել։ Ուիլյամսի խոսքով՝ հետագայում կատարված ավելի մանրամասն ուսումնասիրությունները, թե ինչպես են ատոմներն իրենց դրսևորում աստղերի մթնոլորտներում, օգնել են թիմին մեկնաբանել այդ դիտարկումները։ Նոր վերլուծությունը հայտնաբերել է սիլիցիումի միայն չնչին հետքեր և գրեթե ոչ մի երկաթ, բայց՝ անսովոր առատ նիոբիում։ Այս մետաղը նախկինում երբեք չէր հայտնաբերվել սպիտակ թզուկում։ Ուիլյամսի խոսքով՝ նախկինում դիտարկված ոչինչ այսքան հարուստ չի եղել նիոբիումով։

Տեսական ուսումնասիրությունը դիտարկում է, թե ինչպես կարող է Աղեղնավոր A*-ն արագացնել մասնիկները։ Կանխատեսվող գամմա ճառագայթների և նեյտրինոների ազդանշանները կարող են այս մեխանիզմը ստուգելու հնարավորություն տալ։
Նիոբիումի ծագումը հուշում է հնարավոր բացատրությունը։ Այն առաջանում է նեյտրոնների դանդաղ կլանման գործընթացով (s-process), հիմնականում որոշ կարմիր հսկաներում, երբ դրանք կյանքի ավարտին մոտ արտանետում են իրենց մթնոլորտները։ Հազարավոր տարիներ տևել կարողացող հաջորդական փոխակերպումների ընթացքում երկաթի միջուկները՝ երկաթի ատոմների կենտրոնական մասերը, կլանում են նեյտրոն կոչվող մասնիկներ և ռադիոակտիվ քայքայման են ենթարկվում՝ վերածվելով ավելի ծանր տարրերի։
Ուիլյամսը ենթադրում է, որ մահացող աստղի արտանետած նյութը միավորվել է՝ ձևավորելով այս տարրերով հարուստ նոր մոլորակ։ Այնուհետև առաջացած սպիտակ թզուկը կարող էր նյութ ձգել մոլորակի մթնոլորտից՝ իր սեփական մթնոլորտում կուտակելով նիոբիում և նեյտրոնների դանդաղ կլանման գործընթացով առաջացած այլ տարրեր։ Սա քիմիական կազմի՝ թիմի առաջարկած բացատրությունն է, ոչ թե մոլորակի ձևավորման հաստատված նկարագրությունը։
Վերլուծություն
Թիմը նաև ուսումնասիրել է TESS-ի դիտարկումները և պարզել, որ սպիտակ թզուկի պայծառությունը փոփոխվում է մոտ 4,4 օր պարբերությամբ։ Science News-ի նկարագրությամբ՝ այդ փոփոխությունը չափազանց դանդաղ է սպիտակ թզուկի՝ իր առանցքի շուրջ պտույտով բացատրվելու համար։ Այն կարող էր բացատրվել աստղին շատ մոտ պտտվող գազային հսկայով՝ մոտ 6 միլիոն կիլոմետր հեռավորության վրա։ Դա Երկրի և Արեգակի միջև հեռավորության մոտ 4 տոկոսն է։
Սենթ Լուիսի Վաշինգտոնի համալսարանի մոլորակագետ Զիֆան Լինը, որը հետազոտությանը չի մասնակցել, այս արդյունքն անվանել է ձևավորման մի գործընթացի առաջին վկայությունը, որը մինչ այդ հիմնականում ենթադրությունների մակարդակում էր։ Ուիլյամսը մոլորակի գոյությունը համարում է ամենահիմնավոր բացատրությունը։ Պայծառության փոփոխությունը դիտարկվել է, բայց գազային հսկայի գոյությունն ու դրա ենթադրվող ծագումը դեռ հաստատման կարիք ունեն։
3 րոպե

Հետազոտությունը մատնանշում է փոխզիջում․ քաղցկեղային բջիջները ոչնչացնող սպիտակուցների արտադրության նվազեցումը կարող է պահպանել իմունային բջիջները, բայց նաև թուլացնել դրանց հարձակումը։ Հիվանդների համար օգուտը դեռ ապացուցված չէ։
3 րոպե

Կարգավորող մարմինը պարզել է, որ կոդերը մոտ մեկ միլիոն պացիենտի բժշկական գրառումները չէին դարձնում անանուն։ IQVIA-ին նաև պարտավորեցրել են 120 օրվա ընթացքում իր գործելակերպը համապատասխանեցնել պահանջներին։
2 րոպե
Հայերեն տեքստում շտկվել են ուղղագրական և կետադրական սխալներ։