Բոգոնգ թիթեռները Երկրի մագնիսական դաշտն օգտագործում են որպես կողմնացույց


Թռիչքի հարթակում անցկացված փորձերը պարզել են, որ չվող թիթեռները սեզոնային ուղղությունը գտնելու համար օգտագործում են մագնիսական դաշտի գծերի թեքությունը։ Դա օգնում է բացատրել, թե ինչպես են նրանք կողմնորոշվում, երբ աստղերը չեն երևում։
Թռիչքի հարթակում անցկացված փորձերը պարզել են, որ բոգոնգ թիթեռները կարող են միայն Երկրի մագնիսական դաշտի միջոցով կողմնորոշվել իրենց սեզոնային չուի ուղղությամբ։ Նրանց կողմնացույցն արձագանքում է մագնիսական դաշտի գծերի թեքությանը, այլ ոչ թե բևեռականությանը՝ դաշտի ուղղությանը։
Այս արդյունքն օգնում է բացատրել, թե ինչպես են թիթեռները պահպանում ուղղությունը, երբ ամպերը ծածկում են աստղերը, ինչպես դիտվել էր ավելի վաղ հետազոտության ընթացքում։ Ամեն գարուն նրանք Ավստրալիայի հարավ-արևելքում գտնվող բազմացման վայրերից մինչև 1 000 կմ են անցնում դեպի Ավստրալական Ալպերի ամառային ապաստարանները։ Հանգստի շրջանից հետո նույն թիթեռներն աշնանը վերադառնում են բազմանալու։
Փորձերը հիմնվում են 2018 թվականի ուսումնասիրության վրա, որում Դեյվիդ Դրեյերն ու գործընկերները պարզել էին, որ թիթեռները փոխում են ուղղությունը, երբ տեսողական կողմնորոշիչներն ու մագնիսական դաշտը միասին պտտվում են, բայց կորցնում են կողմնորոշումը, երբ այդ հուշումները հակասում են միմյանց։
2026 թ․ նոյեմբերի 18-ին Nature-ում հրապարակված ուսումնասիրության ընթացքում Հուեյ Չենն ու գործընկերները թիթեռներին ամրացրել են թռիչքի հարթակում այնպես, որ նրանք կարողանան ազատ պտտվել, և կոճերի միջոցով փոխել են մագնիսական դաշտը։ Պատահական դասավորվածությամբ աստղերի արտապատկերը միջատներին ուղղության մասին տեղեկություն չի տվել։
Երբ դաշտը մնացել է անփոփոխ, գարնանային թիթեռները թռչել են մոտավորապես հարավ-արևմուտք, իսկ աշնանայինները՝ հյուսիս-հյուսիս-արևելք։ Դաշտը հորիզոնական ուղղությամբ 180° պտտելիս երկու խմբերն էլ թռչել են մոտավորապես հակառակ ուղղությամբ, իսկ դաշտը վերացնելիս երկու խմբերն էլ կորցրել են կողմնորոշումը։
Գարնանն անցկացված առանձին փորձը թույլ է տվել տարբերակել թեքության և բևեռականության ազդեցությունը։ Միայն դաշտի ուղղահայաց բաղադրիչը հակադարձելիս փոխվել է դրա գծերի թեքությունը, և թիթեռները հարավ-արևմուտքից շրջվել են դեպի հյուսիս-արևելք։ Թե՛ ուղղահայաց, թե՛ հորիզոնական բաղադրիչները հակադարձելիս բևեռականությունը փոխվել է, բայց գծերը մնացել են նույն առանցքի վրա․ թիթեռները շարունակել են թռչել հարավ-արևմուտք։

Զ. Վանը և գործընկերները գրաֆենի ու բորի նիտրիդի շերտային կառուցվածքում առաջացրել են շրջելի կառուցվածքային փոփոխություն, որն ուղեկցվել է լիցքի առանձին մակարդակների միջև անցումով։ Փորձը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու դեֆորմացիայի և էլեկտրական լիցքի փոխազդեցությունը։
Մագնիսական կողմնացույցը կախված է եղել նաև լույսից։ Երբ փակ տարածքում զտիչը թողել է միայն 500 նանոմետրից ավելի երկարությամբ ալիքները, պատահական դասավորվածությամբ աստղերի տակ գտնվող թիթեռները երկու սեզոնին էլ կորցրել են կողմնորոշումը։ Առանց մագնիսական դաշտի անցկացված վերահսկիչ փորձի ժամանակ գարնանային թիթեռները դեռ կարողացել են կողմնորոշվել աստղերի բնական դասավորության արտապատկերի տակ, երբ նույն կարճ ալիքները հեռացվել են։ Դա ցույց է տվել, որ նրանք զտված լույսի պայմաններում կարողացել են տեսողությամբ կառավարել թռիչքը։
Հետազոտողներն աշնանային թիթեռներին փորձարկել են նաև Ադամինաբիում՝ բաց երկնքի տակ գտնվող, լույսը զտող հարթակներում։ Յուրաքանչյուր ամրացված թիթեռի վերևում գտնվող սև սկավառակը փակել է երկնքի ուղիղ տեսադաշտը՝ թույլ չտալով նրան աստղերն օգտագործել որպես կողմնացույց։
150 կիլոհերցից մինչև 60 մեգահերց տիրույթի թույլ լայնաշերտ ռադիոհաճախական աղմուկը նույնպես վերացրել է մագնիսական կողմնորոշումը։ Չենի և գործընկերների խոսքով՝ այդ արդյունքը և լույսով փորձերը հիմնավորում են ռադիկալային զույգի մեխանիզմի վարկածը․ առաջարկվող այս քիմիական ռեակցիան կախված է լույսից, իսկ դրա ընթացքի վրա ազդում է մագնիսական դաշտը։
Հետազոտական խումբը ենթադրում է, որ կրիպտոխրոմ կոչվող մոլեկուլները կարող են դեր ունենալ, սակայն վարքագծային փորձերն ուղղակիորեն չեն հաստատել ռեակցիան և չեն հայտնաբերել ընկալիչը։ Թե որ մոլեկուլն է ընկալում դաշտը և ինչպես են թիթեռները համադրում մագնիսական ու աստղային հուշումները, մնում է հետագա հետազոտության հարց։
3 րոպե

Գտածոները թույլ են տալիս ենթադրել, որ տեսակն Արևելյան Ասիայի մայրցամաքային մասում ապրել է ավելի ուշ, քան ցույց էին տալիս նախկինում հավաստի թվագրված բրածոները։ Մոդելավորման համաձայն՝ Բաքսյան քարանձավի նստվածքները գոյացել են 324 000–184 000, իսկ Նասյանինը՝ 319 000–241 000 տարի առաջ։
3 րոպե

Արհեստական աղիքային հյուսվածքում վարակված մակերեսային բջիջները IL-18 ազդանշանի միջոցով ակտիվացրել են իմունային բջիջները, ինչի հետևանքով մակերեսային բջիջները պոկվել են, իսկ պատնեշը՝ վնասվել։
2 րոպե